მეტეხის მოედანი

დადექით აქ, ქვაფენილზე და გადახედეთ მტკვრის მდინარეს. კლდეები თქვენს ფეხქვეშ ციცაბოდ ეშვება, დინება კი სწრაფად მიედინება ქვემოთ. ეს მეტეხია, სადაც ოდესღაც თბილისის უძველესი ციხესიმაგრე იდგა - ძალაუფლების, ლოცვისა და სასჯელის ადგილი, რომელიც ქალაქს თხუთმეტი საუკუნის განმავლობაში უვლიდა.

ეკლესია, რომელსაც კლდის კიდეზე ხედავთ, მეტეხის ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესიაა. ამჟამინდელი ნაგებობა მეცამეტე საუკუნით თარიღდება, თუმცა მატიანეები გვეუბნებიან, რომ ეკლესია აქ მეხუთე საუკუნეში იდგა, რომელიც თავად მეფე ვახტანგ გორგასალმა - თბილისის ლეგენდარულმა დამაარსებელმა - ააგო. საუკუნეების განმავლობაში ეს იყო ქართველი მეფეების პირადი სამლოცველო, რომლებმაც თავიანთი სასახლე ამ კლდოვან გამოქვაბულზე ააშენეს. კლდეები მას ბუნებრივ ციხესიმაგრედ აქცევდა, რომელიც სამი მხრიდან მდინარის ციცაბო ნაპირებით იყო დაცული.

ეკლესიის წინ მდგარ ცხენოსან ქანდაკებაზე გამოსახულია ვახტანგ გორგასალი ცხენზე, რომელიც 1960-იან წლებში აღიმართა. ის მაღლა ზის უნაგირზე და გაჰყურებს ქალაქს, რომელიც, როგორც ამბობენ, მან დააარსა მას შემდეგ, რაც მისმა შევარდენმა ის ამ თბილ გოგირდოვან წყაროებთან მიიყვანა. ლეგენდაა თუ ისტორია, ქანდაკება თბილისის წარმოშობის სიმბოლოდ იქცა - მეფისა, რომელმაც აბრეშუმის გზაზე ეს სტრატეგიული გადასასვლელი აირჩია და კავკასიის კურსი შეცვალა.

მეტეხის ისტორია შემდგომ საუკუნეებში ბნელოდა. მას შემდეგ, რაც რუსეთის იმპერიამ საქართველო 18 საუკუნის დასაწყისში ანექსირა, სასახლის კომპლექსი დაანგრიეს და მის ადგილას ციხე აშენდა. ციხე კავკასიის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ციხედ იქცა. მის საკნებში პოლიტიკური პატიმრები, რევოლუციონერები და ჩვეულებრივი დამნაშავეები იყვნენ გამოკეტილები. რუსი მწერალი მაქსიმ გორკი აქ ხანმოკლედ იმყოფებოდა 1890-იან წლებში. ციხე მეოცე საუკუნის დასაწყისამდე ფუნქციონირებდა და ადგილობრივებს მეტეხი დღემდე ახსოვთ, როგორც ტანჯვის, ასევე სუვერენიტეტის ადგილი.

დააკვირდით თავად ეკლესიას. აგური თაფლისფერი ტუფის ქვაა, რომელიც ახლომდებარე ბორცვებიდან არის მოპოვებული, ხოლო გუმბათი კლასიკურ ქართულ კვადრატულ ჯვარს მიჰყვება. ექსტერიერი მკაცრია, თითქმის ციხესიმაგრის მსგავსი - არანაირი დახვეწილი ჩუქურთმები, არანაირი გრანდიოზული პორტალები. ეს სიმარტივე ასახავს როგორც შუა საუკუნეების ქართულ ესთეტიკას, ასევე ეკლესიის როლს, როგორც სამეფო ციხესიმაგრეს. იგი აშენდა ალყის ასატანად და არა მომლოცველებზე შთაბეჭდილების მოხდენისთვის.

საუკუნეების განმავლობაში ეკლესია არაერთხელ დაზიანდა — მონღოლების შემოსევების, სპარსელების თავდასხმების, ოსმალეთის ალყებისა და მიწისძვრების შედეგად. საბჭოთა ხელისუფლებამ ის 1930-იან წლებში დახურა და მისი სრულად დანგრევა განიხილეს ხიდისთვის ადგილის გასათავისუფლებლად. ადგილობრივი არქიტექტორები და ისტორიკოსები იბრძოდნენ მის გადასარჩენად და ეკლესია გადარჩა. ის მეოცე საუკუნის ბოლოს აღადგინეს და საქართველოს მართლმადიდებლურ ეკლესიას დაუბრუნეს.

ამ მოედნიდან შეგიძლიათ ძველი თბილისის მთელი ნაწილი დაინახოთ — ქვემოთ მდებარე აბანოთუბნის გოგირდის აბანოების რაიონი, მოპირდაპირე ბორცვზე მდებარე ნარიყალას ციხე, ფერდობებზე ასასვლელი ხის აივნების ჩახლართული. ეს თვალსაჩინო წერტილი გიჩვენებთ, თუ რატომ იყო მეტეხი მნიშვნელოვანი. ვინც ამ კლდეს აკონტროლებდა, ის აკონტროლებდა მდინარის გადასასვლელს, სავაჭრო გზებს, თავად ქალაქს. მეფეებმა ეს იცოდნენ. დამპყრობლებმაც იცოდნენ. საბჭოთა კავშირმაც იცოდა.

მოედნის კიდემდე მიდით და მდინარეს დახედეთ. წყალი მღვრიეა ნალექით, რომელსაც კავკასიონის ქედზე გაჭრილი მთის ნაკადულები კვებავენ. გაზაფხულზე დინება კიდევ უფრო სწრაფად მიედინება, თოვლის დნობის შედეგად ადიდებული. მეთევზეები ამ ნაპირებზე მუშაობდნენ, ხოლო ვაჭრები მდინარეს ხიდების აშენებამდე გადიოდნენ. კლდეები ამ ადგილს ბუნებრივ სავალ ნაწილად აქცევდა და მეტეხი კარიბჭის მცველი გახდა.

მოედანი ხშირად დილით ადრე, ტურისტული ჯგუფების მოსვლამდე, წყნარია. ადგილობრივები აქ ძაღლებს ასეირნებენ, მოხუცები კი სკამებზე სხედან და მდინარეს უყურებენ. საღამოს ეკლესია და ქანდაკება ქვემოდან არის განათებული და მთელი კლდე ჩაბნელებული ცის ფონზე ქარვისფერად ანათებს. წყვილები აქ მზის ჩასვლისას ჩამოდიან, რათა უყურონ, თუ როგორ ქრება სინათლე ქალაქზე.

მეტეხი იყო სატახტო დარბაზი, მონასტერი, ციხე და ახლა საზოგადოებრივი მოედანია. ისტორიის თითოეული ფენა ჯერ კიდევ ჩანს, თუ იცით, სად უნდა ეძებოთ - ეკლესიის სქელ კედლებში, ქვაფენილის ქვეშ არსებულ საძირკველში, თავად კლდეში. დიდხანს გაჩერდით აქ და თითქმის გაიგონებთ, როგორ ეხვევა საუკუნეები ერთმანეთს, თითოეული ეპოქა თავის კვალს ტოვებს ქვაზე.