Ortaköy-moskee

Eerst het water. Het klotst in korte, onregelmatige slagen tegen de stenen kade, en het licht dat van de Bosporus weerkaatst, beweegt over de bleke muren van de moskee. Meeuwen ruziën boven je hoofd. Achter je klinken theeglazen in de cafés van het Ortaköyplein. De moskee staat pal aan de rand van de zeestraat – een paar stappen dichterbij en ze zou in het water staan. Weinig gebouwen in Istanbul staan zo dicht bij de zee. Adem de zilte zeelucht in voordat je naar binnen gaat en merk op hoe het gebouw lijkt te drijven op zijn eigen kade.

De officiële naam is de Büyük Mecidiye Moskee, maar iedereen noemt haar Ortaköy Moskee, naar de wijk. Ortaköy betekent 'middendorp' – een van de oude vissersdorpjes langs de Europese oever van de Bosporus. Sultan Abdülmecid gaf halverwege de negentiende eeuw opdracht tot de bouw van de moskee op de plek van een eerdere moskee, en deze werd voltooid in de jaren 1850. De sultan kon per boot aankomen, bidden en per boot weer vertrekken. De ligging aan het water was geen toeval. Het was juist de bedoeling.

Voorheen stond hier een moskee – een kleiner gebouw uit de achttiende eeuw dat er slecht aan toe was. De herbouw in een grootser formaat paste bij de tijdgeest. Het rijk onderging halverwege de negentiende eeuw een hervorming en nam Europese kleding, muziek en architectuur over. Sultans verlieten het Topkapı-paleis, de oude zetel van de macht, voor nieuwe paleizen aan het water langs de Bosporus. De Ortaköy-moskee behoort tot die wereld van marmeren kades en staatsplechtigheden aan de kust. Hoewel klein, werd de moskee gebouwd om vanaf het water te worden gezien – door ambassadeurs, kooplieden en prinsen die in boten voorbijvoeren.

Het ontwerp kwam van de familie Balyan – Armeense architecten die generaties lang aan het Ottomaanse hof werkten. Dezelfde familie werkte ook aan het Dolmabahçe-paleis, de immense nieuwe residentie van de sultan een klein eindje verderop aan de kust. De familieovereenkomst is duidelijk zichtbaar. Beide gebouwen keerden zich af van de klassieke Ottomaanse architectuur en omarmden de Europese barok – een stijl met gebogen lijnen, rijke ornamenten en theatraal licht. Het resultaat is compact: een kleine moskee die eruitziet als een paleis. Uitgesneden guirlandes en schelpen sieren de stenen die in vroegere eeuwen onbewerkt zouden zijn gebleven.

Loop eerst even om de buitenkant heen voordat u naar binnen gaat. De moskee heeft een enkele koepel en twee slanke minaretten, elk met een balkon. De steen is licht van kleur en de hoeken zijn verzacht met afgeronde lijsten. Aan de landzijde staat een gedeelte van twee verdiepingen – het paviljoen van de sultan, waar de heerser kon rusten, ambtenaren kon ontvangen en zijn privégalerij op de bovenverdieping kon bereiken. Omdat het gebouw aan de kleine kade de zeestraat in steekt, kunt u het vanaf drie kanten bekijken met open water erachter. Veerboten en tankers glijden er constant voorbij.

Binnen is de verrassing de lichtinval. Hoge, brede ramen vullen de muren – ongebruikelijk voor een moskee, en geheel bewust. De architecten wilden dat het water buiten de ruimte zou verlichten. Op een heldere dag weerkaatsen de reflecties van de zeestraat over het plafond. De koepel is beschilderd met delicate patronen en in het midden van de hal hangt een kroonluchter. De gebedsruimte is klein, bijna intiem. Je kunt middenin staan en met één langzame draai van je hoofd het hele interieur overzien.

Kijk naar de grote ronde kalligrafiepanelen aan de muren – de namen van God, de profeet Mohammed en de vroege kaliefen, geschreven in een vloeiend Arabisch schrift. Sultan Abdülmecid was zelf opgeleid tot kalligraaf en sommige panelen hier zouden van zijn hand zijn. Of dat nu waar is of niet, de toeschrijving past bij het gebouw. Dit was een persoonlijk project van een jonge sultan die Europese kunst bewonderde, maar bad volgens de traditie van zijn voorouders. De moskee is de plek waar die twee instincten samenkomen.

Loop weer naar buiten en kijk omhoog. Direct naast de moskee overspant de Bosporusbrug de Aziatische oever in één lange overspanning. De brug werd geopend in 1973 en fotografen hebben de twee bouwwerken sindsdien samen gefotografeerd – de negentiende-eeuwse moskee op de voorgrond, de moderne hangbrug erachter. 's Nachts veranderen de kabels van de brug van kleur en straalt de moskee in het licht van de schijnwerpers. De kloof tussen de twee gebouwen is meer dan een eeuw, maar vanaf het plein vormen ze één geheel. Weinig plekken in de stad laten zo'n grote tijdsspanne zo treffend zien.

Het Ortaköyplein achter de moskee kent zijn eigen rituelen. Kraampjes verkopen kumpir – enorme gebakken aardappelen die opengesneden zijn en gevuld met kaas, worst, olijven en talloze andere toppings. Andere kraampjes verkopen wafels met chocolade en fruit. In het weekend verschijnt er een kleine ambachtsmarkt en zitten de tafels van de cafés vol met studenten en gezinnen. De buurt staat al lang bekend om zijn gemengde erfgoed – een kerk en een synagoge staan op korte loopafstand van de moskee. Koop iets te eten en zoek een plekje op de kade.

De moskee heeft meer dan eens redding nodig gehad. Op de zachte grond aan de waterkant heeft ze aardbevingen, stormen en geleidelijke structurele slijtage doorstaan. Een grote restauratie werd in 2014 afgerond, waardoor de stenen er nu zo fris en licht uitzien. Restaurateurs versterkten de structuur en verwijderden tientallen jaren aan vuil van de gevel. Wat u nu ziet, is een gebouw dat zich wellicht in de beste staat bevindt sinds de tijd van de sultan zelf — grondig schoongemaakt, gestabiliseerd en vol met bezoekers en gelovigen.

Het gebed bepaalt hier nog steeds de dag. Vijf keer per dag klinkt de oproep tot gebed vanuit de minaretten, vermengd met het geluid van de scheepshoorns. Bezoekers wachten een paar minuten buiten terwijl de gelovigen bidden, waarna de deuren weer opengaan. Kleed u bescheiden om binnen te komen — schouders en knieën bedekt, hoofddoek voor vrouwen, schoenen uit bij de ingang. Het tapijt voelt zacht aan onder de voeten en gesprekken verstommen tot een gemurmel. Hoe druk het plein ook is, de gebedsruimte behoudt zijn eigen rustige tempo.

Voordat u vertrekt, loop naar het uiteinde van de kade, zo dicht mogelijk bij het water als de reling toelaat. Links van u zoemt het verkeer op de brug. Achter u vangen de ramen van de moskee het middaglicht op. Voor u doet de Bosporus wat hij altijd al heeft gedaan — schepen, stromingen en vogels tussen twee continenten vervoeren. De sultan koos deze plek zodat gebed en open water één en hetzelfde uitzicht zouden delen. Sta even stil bij dat perspectief. Het werkt nog steeds.