Dolmabahçe Paleis

Je hoort het water al voordat je het gebouw ziet. Veerboten varen voorbij op de Bosporus, meeuwen volgen ze en de golven klotsen in een constant ritme tegen de kade. De poorten zijn van wit marmer, zo zwaar bewerkt dat ze op suiker lijken. Binnen maakt het grind plaats voor gemaaid gras en de geur van gemaaid gras en zout. De gevel loopt honderden meters langs de kust. Het is opzettelijk, bijna agressief Europees – en dat is precies de essentie van de plek.

Laten we beginnen met de naam, want die verklaart de locatie. Dolmabahçe betekent 'opgevulde tuin'. Dit stuk kustlijn was oorspronkelijk een ondiepe baai waar de Ottomaanse vloot voor anker lag. In de loop der tijd werd het opgevuld met aarde en omgevormd tot keizerlijke tuinen, waar houten paviljoens werden gebouwd. Het paleis dat je nu ziet, staat op opgevulde grond. Het meest solide ogende gebouw van Istanbul staat op een baai die iemand bewust heeft laten verdwijnen.

Het werd gebouwd tussen 1843 en 1856 voor Sultan Abdulmecid I. De architecten waren Garabet Balyan en zijn zoon Nikogos, afkomstig uit een Armeense familie die al generaties lang hofarchitecten waren. Hun opdracht was duidelijk. De sultan wilde een residentie die er voor een bezoekende Europese ambassadeur net zo groots uit zou zien als een paleis in Parijs of Wenen. Topkapi, met zijn binnenplaatsen en paviljoens, voldeed niet langer aan zijn eisen.

Daarom is de stijl een mengeling van elementen uit heel Europa – klassieke zuilen, barokke rondingen, rococo-stucwerk, Frans meubilair en Boheems glas. Ottomaanse elementen zijn vooral terug te vinden in de plattegrond, niet in de decoratie. Er is nog steeds een selamlik, het openbare gedeelte van het huishouden, en een harem, het privégedeelte van de familie, verbonden door de grote hal. De indeling is traditioneel. Alles wat aan de buitenkant is aangebracht, is geïmporteerd.

De kosten waren buitengewoon hoog en dat is een belangrijk onderdeel van het verhaal. Bouwen op deze schaal, in een tijd waarin het rijk zwaar leende van Europese banken, droeg binnen een generatie bij aan een financiële crisis. Historici discussiëren nog steeds over de mate waarin het paleis hieraan ten grondslag ligt. Wat buiten kijf staat, is dat de schatkist kort daarna in grote problemen verkeerde. Het gebouw is tegelijkertijd een toonbeeld van zelfvertrouwen en een bewijs van verval.

Binnen is de kristallen trap het moment waarop de meeste bezoekers stoppen met lopen. De balustrades zijn van geslepen glas, gemaakt in de Franse fabriek in Baccarat, en dragen een brede dubbele trap onder een glazen plafond. Licht valt door het dak naar beneden en valt langs de glazen leuningen. Het is theatraal, en dat was ook de bedoeling. Ambassadeurs beklommen deze trappen in vol ornaat, keken van bovenaf toe en wisten dat ze bekeken werden.

De route leidt uiteindelijk naar de ceremoniële zaal, en het is de moeite waard om even te vertragen voordat u naar binnen gaat. De zaal is enorm, met een hoge koepel en zuilen aan de zijkanten. In het midden hangt een kroonluchter van geslepen glas met honderden lampen, die meerdere tonnen weegt. Deze kwam uit Groot-Brittannië als diplomatiek geschenk. Vloerverwarming verwarmde de zaal, een ongebruikelijk comfort voor die tijd, en de akoestiek was ontworpen voor staatsontvangsten.

Kijk zowel naar beneden als naar boven. Het paleis herbergt een zeer grote collectie handgeknoopte tapijten, waarvan vele zijn gemaakt in de keizerlijke werkplaatsen in Hereke, aan de kust van de Zee van Marmara. Sommige zijn unieke stukken, op maat gemaakt voor een specifieke kamer. Kijk ook eens naar de plafonds – veel van wat op gebeeldhouwd reliëf lijkt, is geschilderde illusie, aangebracht door Europese decorateurs die hiervoor waren ingehuurd. Kom dicht bij een kroonlijst en je kunt soms zien dat de truc mislukt.

Er is hier een klokdetail dat mensen verrast. Het paleis heeft een aanzienlijke collectie klokken, en veel ervan geven vijf over negen aan. Dat is geen fout. Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van de Turkse Republiek, bracht zijn laatste ziekte door in dit paleis en stierf hier op 10 november 1938 om precies dat uur in een slaapkamer. De klokken werden stilgezet en die traditie is bewaard gebleven. Je kunt de kamer bezoeken. Het bed is bedekt met een Turkse vlag.

Dat ene feit alleen al geeft het hele gebouw een nieuwe betekenis. Dolmabahçe werd gebouwd om sultans te huisvesten en werd uiteindelijk de plek waar het laatste hoofdstuk van het keizerrijk en het eerste hoofdstuk van de republiek eindigden. In de latere jaren gebruikte Atatürk het als werkresidentie en hield er vergaderingen. Twee tegengestelde politieke systemen gebruikten dezelfde kamers. Het meubilair bleef altijd hetzelfde.

Het haremgedeelte bevindt zich aan de andere kant en vereist een aparte route. Het is er rustiger en aanzienlijk soberder. Familiekamers, kinderkamers, een kamer die door de moeder van de sultan werd gebruikt en gangen die eerder huiselijk dan ceremonieel aanvoelen. Het contrast is het meest waardevolle aspect van het bezoek. In de staatsvertrekken is alles ontworpen om indruk te maken op een buitenlander. Hier leefden de mensen gewoon – ze lazen, sliepen, voedden kinderen op en wachtten op nieuws uit de andere vleugel.

Buiten kunt u door de tuin langs het water wandelen. Er zijn siervijvers, zwanen en een klokkentoren bij de hoofdingang, gebouwd in de jaren 1890 onder een latere sultan. Vanaf de kade kunt u het paleis zien zoals het bedoeld was: vanaf een aankomende boot. Iedereen die de Bosporus opvoer, zag als eerste deze witte stenen muur, en dat was precies de reden waarom het hier gebouwd werd in plaats van op een heuvel.

Blijf even bij de reling staan voordat u verdergaat. Achter u staat een gebouw dat er alles aan gedaan heeft om de wereld van iets te overtuigen. Voor u stroomt de Bosporus onverschillig voort, met tankers, veerboten en kleine vissersbootjes die tussen twee continenten varen. Het paleis heeft dit scheepvaartverkeer al meer dan een eeuw gadegeslagen. Bekijk het zelf ook even, en loop dan door de marmeren poort terug naar de gewone stad.