Dolmabahçe-paleis

Jy hoor die water voordat jy die gebou sien. Veerbote vaar verby op die Bosporus, meeue volg hulle, en die kielwater klap teen die kaaimuur in 'n bestendige ritme. Die hekke is van wit marmer, so swaar gekerf dat hulle soos suiker lyk. Binne maak die gruis plek vir gesnyde grasperke en die reuk van gesnyde gras en sout. Die fasade loop vir etlike honderde meter langs die kus. Dit is doelbewus, amper aggressief Europees – en dit is die hele argument van die plek.

Begin met die naam, want dit verduidelik die terrein. Dolmabahce beteken ingevulde tuin. Hierdie stuk kuslyn was oorspronklik 'n vlak baai waar die Ottomaanse vloot geanker het. Met verloop van tyd is dit met grond ingevul en in keiserlike tuine omskep, en houtpaviljoene is daar gebou. Die paleis waarna jy kyk, staan op gemaakde grond. Die mees soliede gebou in Istanbul staan op 'n baai wat iemand besluit het om uit te vee.

Dit is tussen 1843 en 1856 vir Sultan Abdulmecid die Eerste gebou. Die argitekte was Garabet Balyan en sy seun Nikogos, uit 'n Armeense familie wat vir geslagte as hofargitekte gedien het. Hul opdrag was duidelik. Die sultan wou 'n woning hê wat vir 'n besoekende Europese ambassadeur presies so groots soos 'n paleis in Parys of Wene sou lyk. Topkapi, met sy binnehowe en paviljoene, het nie meer gesê wat hy gesê wou hê nie.

Dus word die styl van oral in Europa geleen - klassieke kolomme, barokkurwes, rokoko-pleisterwerk, Franse meubels, Boheemse glas. Ottomaanse elemente oorleef in die plan eerder as die versiering. Daar is steeds 'n selamlik, die openbare kant van die huishouding, en 'n harem, die private familiekant, verbind deur die groot saal tussen hulle. Die uitleg is tradisioneel. Alles wat op die oppervlak daarvan aangebring word, is ingevoer.

Die koste was buitengewoon en dit is deel van die storie. Om op hierdie skaal te bou, in 'n tyd toe die ryk swaar by Europese banke geleen het, het binne 'n generasie tot 'n finansiële krisis bygedra. Geskiedkundiges stry steeds oor hoeveel blaam die paleis verdien. Wat nie in twyfel getrek word nie, is dat die tesourie kort daarna in ernstige moeilikheid was. Die gebou is beide 'n vertoon van selfvertroue en bewys van agteruitgang, terselfdertyd.

Binne is die kristaltrap die oomblik wanneer die meeste besoekers ophou loop. Die balusters is van gesnyde glas, gemaak in die Franse fabriek by Baccarat, wat 'n wye dubbele trap onder 'n glasplafon hou. Lig kom deur die dak af en beweeg langs die glasrelings. Dit is teatraal, en dit was bedoel om te wees. Ambassadeurs het hierdie trappe in volle uniform geklim, van bo af dopgehou en geweet hulle word dopgehou.

Die roete lei uiteindelik na die seremoniële saal, en dit is die moeite werd om stadiger te maak voordat jy binnegaan. Die kamer is enorm, met 'n koepel hoog bo hulle en kolomme om die kante. Van die middel af hang 'n kandelaar van gesnyde glas wat honderde lampe dra en etlike tonne weeg. Dit het van Brittanje gekom as 'n diplomatieke geskenk. Ondervloerse verhitting het die saal verwarm, 'n ongewone gemak destyds, en die akoestiek is ontwerp vir staatsonthale.

Kyk af sowel as op. Die paleis bevat 'n baie groot versameling handgeknoopte matte, baie gemaak by die keiserlike werkswinkels in Hereke, aan die Marmara-kus. Sommige is enkelstukke wat pas by 'n spesifieke kamer. Kyk ook na die plafonne – baie van wat lyk na gesnede reliëf, is geverfde illusie, gedoen deur Europese versierders wat vir die werk gehuur is. Kom naby 'n kroonlys en jy kan soms sien hoe die truuk misluk.

Daar is 'n horlosiedetail hier wat mense onkant betrap. Die paleis bevat 'n aansienlike versameling horlosies, en baie van hulle wys vyf oor nege. Dit is nie 'n fout nie. Mustafa Kemal Ataturk, stigter van die Turkse Republiek, het sy laaste siekte in hierdie paleis deurgebring en op 10 November 1938 op daardie uur in 'n slaapkamer hier oorlede. Die horlosies is gestop, en die praktyk is voortgesit. Jy kan die kamer besoek. Die bed is bedek met 'n Turkse vlag.

Daardie enkele feit herformuleer die hele gebou. Dolmabahce is gebou om sultans te huisves, en dit het uiteindelik die plek geword waar die laaste hoofstuk van die ryk afgesluit is en die eerste hoofstuk van die republiek ook geëindig het. In sy latere jare het Ataturk dit as 'n werkende woning gebruik en vergaderings hier gehou. Twee politieke stelsels, teenoor mekaar, het albei dieselfde kamers gebruik. Die meubels het nooit verander nie.

Die harem-gedeelte is aan die oorkant en vereis 'n aparte roete. Dit is stiller en aansienlik eenvoudiger. Gesinskamers, kwekerye, 'n kamer wat deur die sultan se moeder gebruik word, en gange wat eerder huiselik as seremonieel voel. Die kontras is die nuttige deel van die besoek. In die staatskamers is alles ontwerp om 'n buitelander te beïndruk. Hier het mense eenvoudig gewoon – gelees, geslaap, kinders grootgemaak, gewag vir nuus van die ander vleuel.

Buite kan jy weer deur die tuin langs die water stap. Daar is sierpoele, swane en 'n kloktoring naby die hoofhek, gebou in die 1890's onder 'n latere sultan. Van die kaai af kan jy die paleis sien soos dit bedoel was om gesien te word: vanaf 'n boot, aankoms. Enigiemand wat die Bosporus opreis, het hierdie wit klipmuur eerste teëgekom, en dit was die punt om dit hier te plaas eerder as op 'n heuwel.

Staan 'n minuut by die reling voordat jy gaan. Agter jou is 'n gebou wat baie hard probeer het om die wêreld van iets te oortuig. Voor jou bly die Bosporus onverskillig beweeg, met tenkwas en pendelveerbote en klein vissersbote wat tussen twee kontinente kruis. Die paleis het daardie verkeer al vir meer as 'n eeu dopgehou. Kyk self 'n rukkie, en stap dan terug deur die marmerhek na die gewone stad.