Ortaköy-moskee

Water eerste. Dit klap teen die klipkaai in kort, ongelyke slae, en lig wat van die Bosporus weerkaats word, beweeg oor die moskee se ligte mure. Meeue stry bo jou. Agter jou klink teeglase in die kafees van Ortaköy-plein. Die moskee staan aan die uiterste rand van die seestraat – 'n paar treë nader en dit sou in die water wees. Min geboue in Istanbul staan so naby aan die see. Haal 'n asem van die soutlug voordat jy ingaan, en let op hoe die gebou op sy eie kaai lyk te dryf.

Die formele naam is die Büyük Mecidiye-moskee, maar almal noem dit Ortaköy-moskee, na die buurt. Ortaköy beteken middeldorp – een van die ou vissersdorpies wat langs die Europese oewer van die Bosporus lê. Sultan Abdülmecid het die moskee hier in die middel van die negentiende eeu laat bou, op die terrein van 'n vroeëre een, en dit is in die 1850's voltooi. Die sultan kon per boot aankom, bid en per boot vertrek. Die ligging aan die waterkant was nie 'n toeval nie. Dit was die hele punt.

'n Moskee het hier voor hierdie een gestaan – 'n kleiner agtiende-eeuse gebou wat erg verouder het. Die herbou daarvan, wat dit groter gemaak het, het by die tye gepas. Die ryk in die middel van die negentiende eeu het homself hervorm en Europese kleredrag, musiek en argitektuur geleen. Sultans het Topkapı-paleis, die ou setel van mag, verlaat vir nuwe waterfrontpaleise langs die Bosporus. Die Ortaköy-moskee behoort aan daardie kuslynwêreld van marmerkaaie en staatseremonies. Hoe klein dit ook al is, dit is gebou om van die water af gesien te word – deur ambassadeurs, handelaars en prinse wat in bote verbygaan.

Die ontwerp het gekom van die Balyan-familie – Armeense argitekte wat die Ottomaanse hof vir geslagte gedien het. Dieselfde familie het aan die Dolmabahçe-paleis gewerk, die sultan se enorme nuwe woning 'n entjie langs die kus af. Jy kan die familie-ooreenkoms sien. Beide geboue het weggedraai van klassieke Ottomaanse argitektuur na Europese Barok – 'n styl van geboë lyne, ryk ornamente en teatrale lig. Hier is die resultaat kompak: 'n klein moskee geklee soos 'n paleis. Gesnede swagte en skulpe versier klip wat vroeër eeue eenvoudig sou gelaat het.

Loop om die buitekant voordat jy binnegaan. Die moskee het 'n enkele hoofkoepel en twee slanke minarette, elk met een balkon. Die klip is liggeel, en die hoeke is versag met afgeronde lyste. Aan die landkant staan 'n tweeverdiepinggedeelte - die sultan se paviljoen, waar die heerser kon rus, amptenare kon ontvang en sy privaat galery bo kon bereik. Omdat die gebou in die seestraat op sy klein kaai uitsteek, kan jy dit van drie kante af besigtig met oop water daaragter. Veerbote en tenkskepe gly voortdurend verby.

Binne is die verrassing helderheid. Lang, wye vensters vul die mure - ongewoon vir 'n moskee, en heeltemal doelbewus. Die argitekte wou hê dat die water buite die vertrek moes verlig. Op 'n helder dag rimpel weerkaatsings van die seestraat oor die plafon. Die koepel is geverf met delikate patrone, en 'n kandelaar hang in die middel van die saal. Die gebedsruimte is klein, amper intiem. Jy kan in die middel staan en die hele binnekant inneem met een stadige draai van die kop.

Kyk na die groot ronde kalligrafiepanele op die mure – die name van God, die Profeet Mohammed en die vroeë kaliefs, geskryf in vloeiende Arabiese skrif. Sultan Abdülmecid het self as kalligraaf opgelei, en sommige panele hier word gesê sy eie werk te wees. Waar of nie, die toeskrywing pas by die gebou. Dit was 'n persoonlike projek van 'n jong sultan wat Europese kuns bewonder het, maar in die tradisie van sy voorouers gebid het. Die moskee is die plek waar daardie twee instinkte ontmoet.

Stap terug buite en slaan jou oë op. Direk langs die moskee kruis die Bosporus-brug in een lang span na die Asiatiese kus. Dit het in 1973 geopen, en fotograwe het die twee strukture sedertdien gepaar – die negentiende-eeuse moskee voor, die moderne hangbrug agter. Snags verander die brugkabels van kleur en die moskee gloei onder spreiligte. Die gaping tussen hulle is meer as 'n eeu, maar van die plein af lees hulle as een komposisie. Min uitsigte in die stad komprimeer soveel tyd so netjies.

Ortaköy-plein agter die moskee het sy eie rituele. Stalletjies verkoop kumpir – enorme gebakte aartappels wat oopgeskeur en vol kaas, wors, olywe en 'n dosyn ander bolae is. Ander verkoop wafels begrawe in sjokolade en vrugte. Oor naweke verskyn 'n klein handwerkmark, en die kafeetafels vul met studente en gesinne. Die buurt is lank reeds bekend vir sy gemengde erfenis – 'n kerk en 'n sinagoge is binne 'n kort entjie van die moskee af. Koop iets te ete en vind 'n plekkie op die kaaimuur.

Die moskee moes meer as een keer gered word. Dit staan op sagte grond aan die waterkant en het aardbewings, storms en stadige strukturele spanning verduur. 'n Groot restourasie is in 2014 voltooi, en daarom lyk die klip vandag so bros en bleek. Konservators het die struktuur versterk en dekades se vuilgoed van die fasade skoongemaak. Wat jy nou sien, is 'n gebou in miskien sy beste toestand sedert die sultan se eie era – geskrop, gestabiliseer en besig met besoekers en aanbidders.

Gebed struktureer steeds die dag hier. Vyf keer per dag klink die oproep tot gebed uit die minarette en meng dit met die veerboothorings. Besoekers wag 'n paar minute buite terwyl aanbidders bid, dan gaan die deure weer oop. Trek beskeie aan om binne te gaan – skouers en knieë bedek, kopdoeke vir vroue, skoene af by die deur. Die mat is sag onder die voete, en die gesprek verval tot 'n gemompel. Hoe druk die plein ook al raak, die gebedsaal behou sy eie stiller tempo.

Voordat jy vertrek, stap na die punt van die kaai, so na aan die water as wat die reling toelaat. Links van jou gons die brug van verkeer. Agter jou hou die moskee se vensters die middaglig vas. Voor doen die Bosporus wat dit nog altyd gedoen het – dra skepe, strome en voëls tussen twee kontinente. Die sultan het hierdie plek gekies sodat gebed en oop water een uitsig sou deel. Staan 'n oomblik in daardie uitsig. Dit werk steeds.