ओर्ताकोय मशीद

आधी पाणी. ते दगडी धक्क्यावर लहान, अनियमित ठोक्यांनी आदळते आणि बोस्फोरसवरून परावर्तित झालेला प्रकाश मशिदीच्या फिकट भिंतींवरून सरकतो. डोक्यावर सीगल पक्षी भांडत आहेत. तुमच्या मागे, ओर्ताकोय चौकातील कॅफेमध्ये चहाचे ग्लास एकमेकांवर आदळत आहेत. ही मशीद सामुद्रधुनीच्या अगदी काठावर उभी आहे — आणखी काही पावले जवळ आली असती, तर ती पाण्यातच गेली असती. इस्तंबूलमधील फार कमी इमारती समुद्राच्या इतक्या जवळ आहेत. आत जाण्यापूर्वी खारट हवेचा एक श्वास घ्या आणि ही इमारत जणू स्वतःच्याच धक्क्यावर तरंगत आहे असे कसे वाटते ते अनुभवा.

तिचे अधिकृत नाव ब्युयुक मेसिदिये मशीद आहे, पण परिसराच्या नावावरून सर्वजण तिला ओर्ताकोय मशीद म्हणतात. ओर्ताकोय म्हणजे मधले गाव — बोस्फोरसच्या युरोपीय किनाऱ्यावर वसलेल्या जुन्या मच्छीमार गावांपैकी एक. सुलतान अब्दुलमेसिदने एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यावर, पूर्वीच्या मशिदीच्या जागेवर ही मशीद बांधण्याचा आदेश दिला आणि ती १८५० च्या दशकात पूर्ण झाली. सुलतान बोटीने येऊ शकत होता, प्रार्थना करू शकत होता आणि बोटीनेच परत जाऊ शकत होता. समुद्रकिनाऱ्यावरील हे स्थान योगायोगाने नव्हते. तोच तर यामागचा मुख्य उद्देश होता.

या मशिदीच्या आधी येथे एक मशीद होती — अठराव्या शतकातील एक लहान इमारत, जी काळाच्या ओघात खूप जीर्ण झाली होती. तिची अधिक भव्य पुनर्बांधणी करणे हे त्या काळाला साजेसे होते. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यावर साम्राज्य स्वतःमध्ये सुधारणा करत होते, युरोपीय पोशाख, संगीत आणि वास्तुकला स्वीकारत होते. सुलतान सत्तेचे जुने केंद्र असलेल्या टोपकापी महालातून बोस्फोरसच्या काठावरील नवीन महालांमध्ये जात होते. ओर्ताकोय मशीद संगमरवरी धक्के आणि शासकीय समारंभांच्या त्याच समुद्रकिनाऱ्यावरील जगाचा भाग आहे. आकाराने लहान असली तरी, ती पाण्यातून दिसण्यासाठी बांधली गेली होती — बोटीतून जाणाऱ्या राजदूतांना, व्यापाऱ्यांना आणि राजपुत्रांना दिसण्यासाठी.

ही रचना बल्यान कुटुंबाकडून आली होती — हे आर्मेनियन वास्तुविशारद होते ज्यांनी पिढ्यानपिढ्या ओटोमन दरबारात सेवा केली. याच कुटुंबाने किनाऱ्यालगत थोड्या अंतरावर असलेल्या सुलतानाच्या विशाल नवीन निवासस्थान, दोलमाबाहचे राजवाड्यावरही काम केले होते. तुम्हाला त्यांच्यातील कौटुंबिक साम्य दिसून येईल. दोन्ही इमारतींनी अभिजात ओटोमन वास्तुकलेपासून दूर जाऊन युरोपियन बारोक शैलीचा स्वीकार केला — ही वक्र रेषा, समृद्ध अलंकरण आणि नाट्यमय प्रकाशाची एक शैली आहे. येथे त्याचा परिणाम संक्षिप्त आहे: राजवाड्यासारखा सजवलेली एक छोटी मशीद. कोरीव नक्षीकाम आणि शिंपल्यांनी दगड सजवला आहे, जो पूर्वीच्या शतकांमध्ये साधाच ठेवला गेला असता.

आत प्रवेश करण्यापूर्वी बाहेरून एक चक्कर मारा. मशिदीला एक मुख्य घुमट आणि दोन सडपातळ मिनार आहेत, ज्या प्रत्येकाला एक बाल्कनी आहे. दगड फिकट रंगाचा आहे आणि कोपरे गोलाकार नक्षीकामाने मृदू केले आहेत. जमिनीकडील बाजूला दोन मजली भाग आहे — सुलतानाचा मंडप, जिथे शासक विश्रांती घेऊ शकत होता, अधिकाऱ्यांना भेटू शकत होता आणि वरच्या मजल्यावरील त्याच्या खाजगी गॅलरीत जाऊ शकत होता. ही इमारत तिच्या लहानशा धक्क्यावर सामुद्रधुनीमध्ये घुसलेली असल्यामुळे, तुम्ही तिला तीन बाजूंनी पाहू शकता आणि तिच्यामागे मोकळे पाणी दिसते. फेरी आणि टँकर सतत तिथून सरकत असतात.

आतमध्ये, सुखद आश्चर्य म्हणजे तिथला प्रकाश. उंच, रुंद खिडक्यांनी भिंती भरलेल्या आहेत — मशिदीसाठी हे असामान्य आहे आणि पूर्णपणे हेतुपुरस्सर केलेले आहे. वास्तुविशारदांना बाहेरच्या पाण्याने खोलीत प्रकाश यावा असे वाटत होते. निरभ्र दिवशी, सामुद्रधुनीतील प्रतिबिंबे छतावर लहरींसारखी पसरतात. घुमटावर नाजूक नक्षीकाम केलेले आहे आणि सभागृहाच्या मध्यभागी एक झुंबर टांगलेले आहे. प्रार्थनेची जागा लहान, जवळजवळ खाजगी वाटते. तुम्ही मध्यभागी उभे राहून, फक्त एक हलकीशी मान वळवून संपूर्ण आतील भाग पाहू शकता.

भिंतींवरील मोठ्या गोलाकार सुलेखन फलकांकडे पाहा — त्यावर अल्लाह, पैगंबर मुहम्मद आणि सुरुवातीच्या खलिफांची नावे प्रवाही अरबी लिपीत लिहिलेली आहेत. सुलतान अब्दुलमेसिद यांनी स्वतः सुलेखनाचे प्रशिक्षण घेतले होते आणि येथील काही फलक त्यांचे स्वतःचे काम असल्याचे म्हटले जाते. हे खरे असो वा नसो, हे श्रेय इमारतीला शोभून दिसते. हा एका तरुण सुलतानाचा वैयक्तिक प्रकल्प होता, जो युरोपीय कलेचा चाहता होता, पण आपल्या पूर्वजांच्या परंपरेनुसार प्रार्थना करत असे. मशीद हे असे ठिकाण आहे जिथे या दोन्ही प्रवृत्ती एकत्र येतात.

बाहेर पडा आणि आपली नजर वर उचला. मशिदीच्या अगदी बाजूला, बोस्फोरस पूल एकाच लांब पल्ल्यात आशियाई किनाऱ्याला ओलांडतो. तो १९७३ मध्ये खुला झाला आणि तेव्हापासून छायाचित्रकार या दोन वास्तूंची जोडी लावत आले आहेत — समोर एकोणिसाव्या शतकातील मशीद आणि मागे आधुनिक झुलता पूल. रात्रीच्या वेळी पुलाच्या तारांचे रंग बदलतात आणि फ्लडलाइट्सच्या प्रकाशात मशीद उजळून निघते. त्यांच्यामध्ये एका शतकाहून अधिक काळाचे अंतर आहे, तरीही चौकातून पाहिल्यास त्या एकच रचना वाटतात. शहरातील फार कमी दृश्ये इतका मोठा काळ इतक्या सुबकपणे सामावून घेतात.

मशिदीमागील ओर्ताकोय चौकाचे स्वतःचे असे विधी आहेत. स्टॉल्सवर कुम्पिर विकले जातात — हे भलेमोठे भाजलेले बटाटे मधून कापून त्यावर चीज, सॉसेज, ऑलिव्ह आणि डझनभर इतर टॉपिंग्ज भरलेले असतात. तर काही ठिकाणी चॉकलेट आणि फळांनी भरलेले वॅफल्स विकले जातात. आठवड्याच्या शेवटी येथे एक छोटा हस्तकला बाजार भरतो आणि कॅफेमधील टेबले विद्यार्थी व कुटुंबांनी भरून जातात. हा परिसर त्याच्या मिश्र वारशासाठी फार पूर्वीपासून ओळखला जातो — मशिदीपासून थोड्याच अंतरावर एक चर्च आणि एक सिनेगॉग (ज्यू प्रार्थनास्थळ) आहे. खाण्यासाठी काहीतरी विकत घ्या आणि धक्काभिंतीवर जागा शोधा.

मशिदीला एकापेक्षा जास्त वेळा वाचवण्याची गरज भासली आहे. पाण्याच्या काठावरील मऊ जमिनीवर उभी असल्याने, तिने भूकंप, वादळे आणि हळूहळू येणारा संरचनात्मक ताण सहन केला आहे. २०१४ मध्ये एक मोठे जीर्णोद्धार कार्य पूर्ण झाले, म्हणूनच आज येथील दगड इतका चकचकीत आणि फिकट दिसतो. संवर्धकांनी संरचनेला बळकटी दिली आणि दर्शनी भागावरील अनेक दशकांची घाण साफ केली. आज तुम्ही जे पाहता ती इमारत कदाचित सुलतानाच्या काळापासूनच्या सर्वोत्तम स्थितीत आहे — स्वच्छ केलेली, स्थिर केलेली आणि अभ्यागत व उपासकांनी गजबजलेली.

येथे आजही प्रार्थनेने दिवसाची रचना होते. दिवसातून पाच वेळा, मिनारांमधून प्रार्थनेची हाक ऐकू येते आणि ती होड्यांच्या भोंग्यांमध्ये मिसळून जाते. उपासक प्रार्थना करत असताना अभ्यागत काही मिनिटे बाहेर थांबतात, मग दरवाजे पुन्हा उघडतात. आत प्रवेश करण्यासाठी सभ्य पोशाख घाला — खांदे आणि गुडघे झाकलेले असावेत, स्त्रियांनी डोक्यावर स्कार्फ घालावा आणि दारातच बूट काढावेत. पायाखाली गालिचा मऊ लागतो आणि संभाषण अगदी हळू आवाजात होते. चौकात कितीही गर्दी झाली तरी, प्रार्थना सभागृह मात्र स्वतःची एक शांत लय टिकवून ठेवते.

बाहेर पडण्यापूर्वी, धक्क्याच्या टोकापर्यंत, कठड्याच्या मर्यादेपर्यंत पाण्याजवळ जा. तुमच्या डावीकडे, पुलावर वाहनांची वर्दळ सुरू असते. तुमच्या मागे, मशिदीच्या खिडक्यांमध्ये दुपारचा प्रकाश घुमतो. समोर, बोस्फोरस आपले नेहमीचे काम करत असतो — दोन खंडांच्या दरम्यान जहाजे, प्रवाह आणि पक्ष्यांना वाहून नेत असतो. सुलतानाने ही जागा निवडली जेणेकरून प्रार्थना आणि मोकळे पाणी एकाच दृश्यात दिसतील. त्या दृश्यात क्षणभर उभे राहा. ते आजही प्रभावी ठरते.