Pałac Dolmabahçe

Słyszysz wodę, zanim jeszcze zobaczysz budynek. Promy przepływają Bosforem, mewy podążają za nimi, a fala uderza o nabrzeże w równym rytmie. Bramy są z białego marmuru, rzeźbione tak ciężko, że wyglądają jak cukier. Wewnątrz żwir ustępuje miejsca skoszonym trawnikom i zapachowi skoszonej trawy i soli. Fasada ciągnie się wzdłuż brzegu na kilkaset metrów. Jest celowo, wręcz agresywnie europejska – i to jest cała esencja tego miejsca.

Zacznijmy od nazwy, bo ona wyjaśnia istotę tego miejsca. Dolmabahce oznacza „zasypany ogród”. Ten odcinek linii brzegowej był pierwotnie płytką zatoką, w której kotwiczyła flota osmańska. Z czasem został zasypany ziemią i przekształcony w ogrody cesarskie, a następnie wzniesiono tam drewniane pawilony. Pałac, który widzisz, stoi na usypanym gruncie. Najbardziej solidnie wyglądający budynek w Stambule stoi nad zatoką, którą ktoś postanowił wymazać.

Został zbudowany w latach 1843–1856 dla sułtana Abdülmecida I. Architektami byli Garabet Balyan i jego syn Nikogos, pochodzący z ormiańskiej rodziny, która od pokoleń pełniła funkcję architektów dworskich. Ich wytyczne były jasne. Sułtan pragnął rezydencji, która dla wizytującego ambasadora europejskiego wyglądałaby równie okazale, jak pałace w Paryżu czy Wiedniu. Topkapi, z dziedzińcami i pawilonami, nie wyrażało już tego, co chciał wyrazić.

Styl został więc zapożyczony z całej Europy naraz – klasyczne kolumny, barokowe łuki, rokokowe sztukaterie, francuskie meble, czeskie szkło. Elementy osmańskie przetrwały w planie, a nie w dekoracjach. Nadal istnieje selamlik, publiczna część domu, i harem, prywatna część rodzinna, połączone wielką salą. Układ jest tradycyjny. Wszystko, co znajduje się na jego powierzchni, jest importowane.

Koszt był nadzwyczajny i stanowi część historii. Budowa na taką skalę, w czasach, gdy imperium zaciągało ogromne pożyczki w europejskich bankach, przyczyniła się do kryzysu finansowego w ciągu jednego pokolenia. Historycy wciąż spierają się o to, jak bardzo pałac zasługuje na winę. Nie ulega wątpliwości, że wkrótce potem skarbiec popadł w poważne tarapaty. Budynek jest jednocześnie demonstracją pewności siebie i dowodem upadku.

Kryształowe schody to moment, w którym większość zwiedzających zatrzymuje się w przejściu. Balustrady z ciętego szkła, wykonane we francuskiej fabryce w Baccarat, podtrzymują szeroki, podwójny bieg schodów pod szklanym sufitem. Światło wpada przez dach i przechodzi po szklanych poręczach. Jest to teatralne i takie miało być. Ambasadorzy wchodzili po schodach w pełnym umundurowaniu, obserwowani z góry i wiedzieli, że są obserwowani.

Droga prowadzi ostatecznie do sali ceremonialnej i warto zwolnić przed wejściem. Sala jest ogromna, z wysoką kopułą i kolumnami po bokach. Pośrodku wisi żyrandol z ciętego szkła, dźwigający setki lamp i ważący kilka ton. Przybył z Wielkiej Brytanii jako dar dyplomatyczny. Sala była ogrzewana ogrzewaniem podłogowym, co było niezwykłym komfortem w tamtych czasach, a akustyka została zaprojektowana z myślą o przyjęciach państwowych.

Spójrz zarówno w dół, jak i w górę. W pałacu znajduje się bardzo duża kolekcja ręcznie tkanych dywanów, z których wiele wykonano w cesarskich warsztatach w Hereke na wybrzeżu Marmara. Niektóre z nich to pojedyncze sztuki, dopasowane do konkretnego pomieszczenia. Spójrz również na sufity — wiele z tego, co wygląda na rzeźbione reliefy, to malowana iluzja, wykonana przez europejskich dekoratorów zatrudnionych do tego zadania. Zbliżając się do gzymsu, można czasem zobaczyć, jak sztuczka się nie udaje.

Jest tu detal zegara, który zaskakuje ludzi. W pałacu znajduje się pokaźna kolekcja zegarów, a wiele z nich wskazuje godzinę pięć po dziewiątej. To nie wada. Mustafa Kemal Atatürk, założyciel Republiki Tureckiej, spędził ostatnią chorobę w tym pałacu i zmarł w sypialni 10 listopada 1938 roku o tej godzinie. Zegary zostały zatrzymane, ale praktyka ta jest kontynuowana. Można odwiedzić ten pokój. Łóżko jest przykryte turecką flagą.

Ten jeden fakt zmienia obraz całego budynku. Dolmabahce zostało zbudowane jako siedziba sułtanów i ostatecznie stało się miejscem, w którym zakończył się ostatni rozdział imperium i pierwszy rozdział republiki. W późniejszych latach Atatürk wykorzystywał je jako rezydencję roboczą i organizował tu spotkania. Dwa przeciwstawne systemy polityczne korzystały z tych samych pomieszczeń. Meble nigdy się nie zmieniły.

Sekcja haremowa znajduje się po drugiej stronie i wymaga osobnego przejścia. Jest cichsza i znacznie bardziej stonowana. Pokoje rodzinne, pokoje dziecięce, pokój matki sułtana i korytarze, które sprawiają wrażenie raczej domowych niż ceremonialnych. Kontrast to pożyteczna część wizyty. W pokojach państwowych wszystko zostało zaprojektowane tak, aby zrobić wrażenie na obcokrajowcu. Tutaj ludzie po prostu żyli – czytali, spali, wychowywali dzieci, czekali na wieści z drugiego skrzydła.

Znowu na zewnątrz, spacer po ogrodzie wzdłuż wody. Znajdują się tam ozdobne baseny, łabędzie i wieża zegarowa w pobliżu głównej bramy, zbudowana w latach 90. XIX wieku za czasów późniejszego sułtana. Z nabrzeża widać pałac tak, jak powinien być widziany: z łodzi, która dopływa. Każdy, kto podróżuje Bosforem, najpierw napotyka tę białą, kamienną ścianę i właśnie dlatego postawiono ją tutaj, a nie na wzgórzu.

Zanim odejdziesz, zatrzymaj się na chwilę przy balustradzie. Za tobą znajduje się budynek, który bardzo starał się przekonać świat o czymś. Przed tobą Bosfor płynie obojętnie, tankowce, promy podmiejskie i małe łodzie rybackie przemierzające dwa kontynenty. Pałac obserwuje ten ruch od ponad wieku. Popatrz na niego sam przez chwilę, a potem wyjdź przez marmurową bramę do zwyczajnego miasta.