Saldameer

Kijk eerst naar de grond voordat je naar het water kijkt. De oever is hier wit – niet zandkleurig, maar echt wit, zo fijn als meel, en het kraakt zachtjes onder je voeten. Kijk dan omhoog. Het water heeft onwerkelijke kleuren: melkwit in de ondiepte, dan licht turkoois, en dan een diep blauwgroen in de verte. Een dennenbos omringt de kom van heuvels. De lucht ruikt naar hars en koud water. Het Saldameer lijkt niet op de rest van Turkije. Het lijkt nauwelijks op aarde.

Je staat in de bergen van de provincie Burdur, vlakbij het kleine stadje Yeşilova, op meer dan duizend meter boven zeeniveau. Het meer vult een diep bassin, omringd door heuvels, gevoed door bronnen en bergbeekjes, zonder dat er een rivier uitstroomt. Dat gesloten systeem zorgt voor een ongewone chemische samenstelling. Salda is ook een van de diepste meren van Turkije – de bodem ligt op ongeveer honderdtachtig meter diepte. De kleuren die je ziet, zijn deels een weerspiegeling van de diepte.

En nu over die witte oever. Het is helemaal geen zand. Het is een mineraal genaamd hydromagnesiet, een magnesiumcarbonaat dat zich vormt uit het water van het meer zelf. De omringende rotsen zijn rijk aan magnesium, de bronnen voeren het naar het bassin en het mineraal bezinkt langs de ondiepe gedeelten in bleke terrassen en stranden. Met andere woorden, het meer creëert zijn eigen kustlijn. Heel weinig meren op aarde doen dit op zo'n grote schaal.

Die chemie is de reden waarom ruimteonderzoekers hierheen kwamen. Voordat NASA zijn Marsrover Perseverance lanceerde, hadden onderzoekers een plek op aarde nodig die leek op de Jezero-krater, de oude Marsmeerbodem die was uitgekozen voor de landing. Instrumenten in de ruimte hadden carbonaatmineralen langs de rand van Jezero gedetecteerd – en Salda is een van de zeldzame meren waarvan de kustlijn soortgelijke carbonaten bevat. Wetenschappers bestudeerden deze kustlijn ter voorbereiding op die missie. De rover landde in Jezero in 2021. Een deel van de context daarvan is hier beschreven.

Er is meer. Langs delen van de kustlijn liggen hobbelige, bloemkoolvormige rotsheuvels die microbialieten worden genoemd, nauwe verwanten van stromatolieten. Ze worden langzaam opgebouwd door gemeenschappen van microben die de mineralen eromheen laten uitharden. Dergelijke structuren behoren tot de oudste bewijzen van leven op aarde – miljarden jaren oud in het fossielenbestand. In Salda is dit proces nog steeds gaande. Die onopvallende bulten aan de waterlijn zijn een van de oudste trucs van de biologie, die hier live wordt uitgevoerd.

Het kleurenspektakel is eenvoudige natuurkunde in een jasje. De witte minerale bodem, het heldere water en de diepte werken samen. Zonlicht weerkaatst op het bleke sediment in de ondiepe gedeelten, waardoor die tropische turquoise kleur ontstaat, en de kleur wordt intenser naarmate de bodem dieper wordt. Het kleurenpalet verandert van uur tot uur – krijtachtig en helder rond het middaguur, staalblauw onder de wolken, gestreept bij zonsondergang. De wind trekt voortdurend nieuwe contouren. Fotografeer het wanneer je maar wilt; het meer zal toch van gedachten veranderen.

Turkse sociale media hebben Salda uitgeroepen tot de Malediven van Turkije, en de massa volgde – honderdduizenden bezoekers in topjaren, geconcentreerd in een paar zomerweken. De aandacht bracht risico's met zich mee, en de reactie daarop kwam in 2019, toen het meer en de omgeving werden uitgeroepen tot speciaal beschermd natuurgebied. Sommige delen van de witte oever, waaronder de beroemdste terrassen, zijn nu afgesloten voor toegang en zwemmen. Vlonderpaden en parkwachters begeleiden de bezoekers. De regels beschermen wat iedereen komt bewonderen.

Je ziet misschien mensen hun armen insmeren met witte modder waar dat is toegestaan. De lokale bevolking gelooft al lang dat de modder en het mineraalrijke water van het meer goed zijn voor de huid. Beschouw dit als een lokale traditie en niet als een geneesmiddel – de beweringen zijn gebaseerd op geloof, niet op bewezen behandelingen. Wat wel zeker is, is dat het graven van kuilen of het afvoeren van sediment de oever beschadigt, die duizenden jaren nodig heeft gehad om te ontstaan. Geniet van het water waar zwemmen is toegestaan en laat de mineralen met rust.

Salda kent dramatische seizoenswisselingen. In de winter bedekken sneeuw de omliggende bergkammen en ontmoet het witte strand een andere soort witte oever. De lente brengt smeltwater en minder drukte. Hoogzomer is het warmst, hoewel het water een bergkou behoudt die de meeste zwemmers verrast. De herfst is misschien wel het mooiste seizoen van het jaar: helder licht, lege wandelpaden en dennenbossen die geurig worden in de afkoelende lucht. Ongeacht de maand, de avonden zijn koud op deze hoogte. Neem een extra laag kleding mee.

Geef de plek de tijd en de details zullen zich openbaren. Eenden en andere watervogels foerageren in de rietvelden. De wind waait met lange, zachte briesjes door de dennenbomen. Soms klinken de bellen van schapen vanuit de heuvels, waar al generaties lang schapen worden gehoed. Het stadje Yeşilova gaat een paar kilometer verderop gewoon door met zijn dagelijkse bezigheden, ongestoord door de bekendheid van de oever. Bekendheid, bescherming, wetenschap – het is allemaal van recente datum. Het meer zelf heeft al millennia lang in stilte zijn witte oever gevormd.

Wandel langzaam over een stuk van de toegestane oever en blijf op de gemarkeerde paden waar die er zijn. Voel de vreemde, zachte stevigheid van het minerale oppervlak. Let op de grens waar de witte ondiepten overgaan in de turquoise diepte. Als je hurkt bij de waterlijn, zie je misschien de hobbelige microbialietlagen net onder het oppervlak. Dit landschap kunt u het beste bewonderen als u rustig wandelt, op enkelhoogte, met uw telefoon (ten minste een deel van de tijd) in uw zak.

Voordat u vertrekt, draai u om naar het water en blijf een minuut stil staan. Ergens boven u zou een satelliet deze oever kunnen fotograferen, net zoals een andere satelliet een krater op Mars fotografeerde. Onder uw voeten leggen microben steen aan, een fractie van een millimeter per keer. U staat tussen die twee schalen – de planetaire en de microscopische – op een strand dat het meer zelf heeft gecreëerd. De wind is koud, het water is geduldig, en beide waren er al lang voordat wij er waren.