Sagalassos

Adem in en merk op hoe ijl en schoon de lucht aanvoelt. Je staat op ongeveer anderhalveduizend meter hoogte, op de steile zuidelijke hellingen van het Taurusgebergte. De wind waait over gebroken marmer. Ver beneden strekt de vallei zich uit in velden en het kleine stadje Ağlasun. En ergens voor je – luister – kabbelt het water. Dat geluid zal later nog van belang zijn. Sagalassos is een Romeinse stad in de lucht, en het verwelkomt bezoekers met stromend water.

De mensen die hier de eerste stad bouwden, waren de Pisidiërs, stoere bergbewoners met een reputatie als krijgers. Ze kozen deze duizelingwekkende locatie bewust. De helling bood hen verdediging, koude bronnen voorzagen hen van water en de hoogte gaf hen uitzicht op elke mogelijke route. Steden aan de kust waren rijk en kwetsbaar. Sagalassos was moeilijk – moeilijk te bereiken, moeilijk te bewerken en zeer moeilijk aan te vallen. Die weerbarstige geografie bepaalde alles wat erna gebeurde.

Eén bezoeker liet zich niet ontmoedigen. In 333 v.Chr. arriveerde Alexander de Grote met zijn leger tijdens zijn mars door Anatolië. Historici uit de oudheid beschreven dat de Pisidiërs hem op de hoogten troffen en dat zijn troepen bergopwaarts moesten vechten tegen verdedigers die elke rots kenden. Desondanks veroverde hij de stad. Het is een vreemd, maar wel reëel onderscheid: de helling waarop u vandaag even op adem komt, was ooit de beproeving van de meest succesvolle militaire bevelhebber uit de antieke geschiedenis.

Onder Rome bloeide het bergfort op tot een pronkstuk. Sagalassos genoot de gunst van de keizers en Hadrianus verhief het tot de eerste stad van Pisidië, een titel die de stad met trots uitdroeg. Marmeren monumenten rezen in terrassen tegen de helling op: twee agora's, een raadshuis, badhuizen, tempels, fonteinen en een bibliotheek. Voor een provinciale bergstad was de ambitie enorm. Burgerlijke trots was hier een competitieve sport en de spelers gaven fortuinen uit aan steen.

Volg nu dat kabbelende geluid naar de bovenste agora, want het leidt naar iets bijna onredelijks. De Antonijnse Fontein – een monumentale muur van zuilen, nissen en beelden uit de tweede eeuw – is lang geleden door aardbevingen ingestort. Archeologen hebben de fontein herbouwd met duizenden originele stukken en in 2010 werd het water weer aangezet. Koud bronwater uit de bergen stroomt nu weer door hetzelfde oude kanaal. Je verbeeldt je geen Romeinse fontein. Je hoort er een.

De opgravingen hier hebben de neiging om reuzen te vinden. In 2007 ontdekten archeologen in de ruïnes van de Romeinse baden fragmenten van een kolossaal standbeeld van keizer Hadrianus – een hoofd van bijna een meter hoog en enorme benen met sandalen. Het jaar daarop werd vlakbij een soortgelijk kolossaal hoofd van Marcus Aurelius gevonden. De vondsten haalden wereldwijd het nieuws. De originelen worden tentoongesteld in het museum in Burdur, maar ze werden gevonden in het puin waar je vandaag de dag langs kunt lopen.

Klim hoger en je bereikt het theater, gelegen vlakbij de top van de stad. Het bood plaats aan zo'n negenduizend mensen en de rijen stoelen hangen boven een afgrond met de bergen op de achtergrond. Kijk goed en je zult zien dat de bouwers het nooit helemaal hebben afgemaakt: er liggen blokken met onvoltooide details verspreid, precies waar de steenhouwers ze eeuwen geleden hebben neergelegd. Ga op een van de hoge rijen zitten en kom op adem. Romeinse toeschouwers deden dezelfde klim.

Sagalassos verdiende ook de kost. De stad produceerde massaal fijn rood geglazuurd aardewerk, dat archeologen kennen als Sagalassos roodslibaardewerk, en exporteerde het eeuwenlang over het oostelijke Middellandse Zeegebied. De lokale kleilagen voedden een hele wijk vol werkplaatsen en ovens. Borden en kopjes die op deze berghelling zijn gemaakt, zijn teruggevonden op archeologische vindplaatsen in verre landen. Als de fontein het gezicht van de stad was, dan was het aardewerk haar loonstrookje: een fabrieksstad gehuld in marmer.

Het einde kwam van onder de grond. Zware aardbevingen troffen de regio in de zesde en zevende eeuw, en pest en onveiligheid teisterden de streek in dezelfde periode. De overlevenden trokken geleidelijk naar de vallei, waar Ağlasun nu staat. De stad werd nooit serieus herbouwd of geplunderd – te hoog, te afgelegen. Grond sijpelde langzaam de hellingen af en bedekte de straten. Wat Sagalassos verwoestte, bewaarde het tegelijkertijd ook, als een verzegeld archief op grote hoogte.

Het archief werd in 1990 officieel geopend, toen een team onder leiding van de Belgische universiteit Leuven systematische opgravingen begon die tot op de dag van vandaag voortduren. Hun aanpak maakte de site beroemd onder archeologen: monumenten reconstrueren met de originele stenen waar mogelijk. De fontein is hun meest kenmerkende prestatie. Elke zomer keren onderzoekers terug om een ander deel van de grond af te graven. Wat je vandaag ziet, is misschien maar een fractie van de stad – de rest ligt nog steeds verborgen onder de heuvel.

Geef de site de rust die het verdient. De terrassen zijn met elkaar verbonden door stenen paden en trappen, en vanaf elk plateau krijg je een nieuw perspectief op de vallei beneden. Zoek naar het stadhuis, de bibliotheek met zijn mozaïekvloer en de lange straat met zuilen. Hierboven bepaalt het weer het programma – de zon kan binnen enkele minuten omslaan in een koude wind, zelfs in de zomer. Neem water mee, draag stevige schoenen en draai je regelmatig om. Het uitzicht achter je is maar de helft van de architectuur.

Voordat je naar beneden gaat, blijf nog even staan waar je de fontein kunt horen. Dat geluid heeft achttien eeuwen doorkruist om jou te bereiken – verstomd door aardbevingen, begraven onder de grond en weer vrijgemaakt door geduldige handen. De bergen die legers versloegen, bewaken nu een verlaten marmeren stad en één werkende Romeinse waterkraan. Voel de koude lucht in je handpalmen. Beneden in het dal ging het leven gewoon door. Hierboven is, wonderbaarlijk genoeg, een klein stukje ervan teruggekeerd.