Sagalassos

Asem in en let op hoe dun en skoon die lug voel. Jy staan omtrent een en 'n half duisend meter bo, op die steil suidelike hange van die Taurusberge. Wind beweeg oor gebreekte marmer. Ver onder sprei die valleivloer uit in velde en die klein dorpie Ağlasun. En êrens voor jou – luister – spat water. Daardie geluid sal later saak maak. Sagalassos is 'n Romeinse stad in die lug, en dit groet besoekers met lopende water.

Die mense wat die eerste stad hier gebou het, was die Pisidiane, taai berghooglanders met 'n reputasie as krygers. Hulle het hierdie duiselingwekkende plek doelbewus gekies. Die helling het hulle verdediging gegee, koue bronne het hulle water gegee, en die hoogte het hulle 'n uitsig oor elke nadering gegee. Stede aan die kus was ryk en kwesbaar. Sagalassos was moeilik – moeilik om te bereik, moeilik om te boer en baie moeilik om aan te val. Daardie hardnekkige geografie het alles gevorm wat daarna gebeur het.

Een besoeker het geweier om ontmoedig te word. In 333 v.C. het Alexander die Grote met sy leër aangekom tydens sy mars deur Anatolië. Antieke historici het opgeteken dat die Pisidiërs hom op die hoogtes teëgekom het, en dat sy troepe teen die bergopwaarts moes veg teen verdedigers wat elke rots geken het. Hy het die stad in elk geval ingeneem. Dit is 'n vreemde onderskeiding, maar 'n werklike een: die helling waarop jy vandag jou asem haal, het eens die suksesvolste militêre bevelvoerder in die antieke geskiedenis getoets.

Onder Rome het die bergvesting in 'n pronkstuk ontwikkel. Sagalassos het die guns van keisers verdien, en Hadrianus het dit as die eerste stad van Pisidië vereer, 'n titel wat dit trots geadverteer het. Marmermonumente het die helling in terrasse bestyg - twee agoras, 'n raadshuis, baddens, tempels, fonteine, 'n biblioteek. Vir 'n provinsiale bergdorp was die ambisie enorm. Burgerlike trots hier was 'n mededingende sport, en die spelers het fortuine aan klip bestee.

Volg nou daardie plonsgeluid na die boonste agora, want dit lei tot iets amper onredeliks. Die Antonine-fontein - 'n monumentale muur van kolomme, nisse en standbeelde uit die tweede eeu - het lank gelede in aardbewings ineengestort. Argeoloë het dit uit duisende oorspronklike stukke herbou, en in 2010 het hulle die water weer oopgedraai. Koue bergfonteinwater stroom nou weer deur dieselfde antieke kanaal. Jy verbeel jou nie 'n Romeinse fontein nie. Jy hoor een.

Die opgrawings hier het 'n gewoonte om reuse te vind. In 2007, in die ruïnes van die Romeinse baddens, het argeoloë fragmente van 'n kolossale standbeeld van keiser Hadrianus ontdek - 'n kop van byna 'n meter hoog, en enorme bene met sandale. Die volgende jaar het 'n ooreenstemmende kolossale kop van Marcus Aurelius naby te voorskyn gekom. Die vondste het wêreldwyd nuus gemaak. Die oorspronklikes word in die museum in Burdur uitgestal, maar hulle is gevind in die puin waarlangs jy vandag kan verbyloop.

Klim hoër en jy bereik die teater, wat naby die bopunt van die stad rus. Dit kon iewers byna negeduisend mense sit, en die rye hang bo 'n afgrond met die berge as agtergrond. Kyk mooi en jy sal sien die bouers het dit nooit heeltemal voltooi nie - blokke lê rond met hul finale kerfwerk onvolledig, presies waar messelaars hulle eeue gelede neergesit het. Sit op 'n hoë ry en kry jou asem terug. Romeinse gehore het dieselfde klim gedoen.

Sagalassos het ook vir 'n bestaan gewerk. Die stad het fyn rooi-geglasuurde erdewerk, bekend aan argeoloë as Sagalassos se rooi slipware, massa-vervaardig en dit eeue lank oor die oostelike Middellandse See uitgevoer. Plaaslike kleibeddings het 'n hele kwart van werkswinkels en oonde gevoed. Borde en bekers wat op hierdie berghelling gemaak is, het op antieke terreine in verre lande opgeduik. As die fontein die stad se gesig was, was erdewerk sy salaristjek - 'n fabrieksdorp wat marmer dra.

Die einde het van onder die grond gekom. Erge aardbewings het in die sesde en sewende eeue toegeslaan, en pes en onsekerheid het in dieselfde era aan die streek geknaag. Die oorlewendes het geleidelik afwaarts na die vallei gedryf, waar Ağlasun vandag staan. Die stad is nooit ernstig herbou of herplaas nie - te hoog, te afgeleë. Grond het stadig teen die hange afgekruip en die strate begrawe. Wat Sagalassos verwoes het, het dit ook bewaar, soos 'n verseëlde argief op hoogte.

Die argief is behoorlik geopen in 1990, toe 'n span onder leiding van die Belgiese Universiteit van Leuven met sistematiese opgrawings begin het wat tot vandag toe voortduur. Hul benadering het die terrein beroemd gemaak onder argeoloë: herbou monumente met behulp van die oorspronklike klippe waar moontlik. Die fontein is hul kenmerkende prestasie. Elke somer keer navorsers terug om nog 'n hoekie van die grond op te tel. Wat jy vandag sien, is miskien 'n fraksie van die stad - die res wag steeds onder die heuwelhang.

Gee die terrein die stadige stap wat dit vereis. Die terrasse verbind deur klippaadjies en trappe, en elke landing herraam die vallei onder. Soek na die raadshuis, die biblioteek met sy mosaïekvloer en die lang kolonnadestraat. Hierbo skryf die weer die skedule - son kan binne minute in koue wind verander, selfs in die somer. Dra water, dra regte skoene en draai gereeld om. Die uitsig agter jou is die helfte van die argitektuur.

Voordat jy afgaan, staan weer waar jy die fontein kan hoor. Daardie geluid het agtien eeue oorgesteek om jou te bereik - stilgemaak deur aardbewings, begrawe onder grond en weer vrygestel deur geduldige hande. Die berge wat leërs verslaan het, bewaak nou 'n leë marmerstad en een werkende kraan Romeinse water. Hou die koue lug in jou handpalms. Onder in die vallei het die lewe aangegaan. Hier bo, merkwaardig genoeg, het 'n klein stukkie daarvan teruggekom.