सागालासोस

श्वास आत घ्या आणि हवा किती विरळ आणि स्वच्छ वाटते ते अनुभवा. तुम्ही टॉरस पर्वतरांगांच्या तीव्र दक्षिण उतारावर, सुमारे दीड हजार मीटर उंचीवर उभे आहात. वारा तुटलेल्या संगमरवरावरून वाहत आहे. खूप खाली, दरीचा तळ शेतांमध्ये आणि आगलासुन नावाच्या लहानशा शहरामध्ये पसरलेला आहे. आणि तुमच्या पुढे कुठेतरी — ऐका — पाणी उडत आहे. तो आवाज नंतर महत्त्वाचा ठरेल. सागालासोस हे आकाशातील एक रोमन शहर आहे, आणि ते वाहत्या पाण्याने अभ्यागतांचे स्वागत करते.

येथे पहिले शहर वसवणारे लोक पिसिडियन होते, जे योद्धे म्हणून प्रसिद्ध असलेले कणखर डोंगराळ लोक होते. त्यांनी ही चक्कर आणणारी जागा मुद्दाम निवडली होती. उताराने त्यांना संरक्षण दिले, थंड पाण्याच्या झऱ्यांनी त्यांना पाणी दिले आणि उंचीमुळे त्यांना प्रत्येक मार्गावर नजर ठेवता येत होती. किनारपट्टीवरील शहरे श्रीमंत आणि असुरक्षित होती. सागालासोस खडतर होते — तिथे पोहोचणे कठीण, शेती करणे कठीण आणि हल्ला करणे तर अत्यंत कठीण. त्या हट्टी भूगोलाने नंतर घडलेल्या प्रत्येक गोष्टीला आकार दिला.

एका अभ्यागताने निराश होण्यास नकार दिला. इ.स.पूर्व ३३३ मध्ये, अलेक्झांडर द ग्रेट अनातोलियातून कूच करत असताना आपल्या सैन्यासह तेथे पोहोचला. प्राचीन इतिहासकारांनी नोंदवले आहे की, पिसिडियन लोकांनी त्याला उंचवट्यावर गाठले आणि त्याच्या सैन्याला प्रत्येक खडकाची माहिती असलेल्या संरक्षकांविरुद्ध चढाई करत लढावे लागले. तरीही त्याने ते शहर जिंकले. हा एक विचित्र पण खरा फरक आहे: ज्या उतारावर तुम्ही आज श्वास घेत आहात, त्यानेच एके काळी प्राचीन इतिहासातील सर्वात यशस्वी सेनापतीची परीक्षा घेतली होती.

रोमच्या अधिपत्याखाली, हा डोंगरावरील किल्ला एका भव्य वास्तूत रूपांतरित झाला. सागालासोसने सम्राटांची मर्जी संपादन केली आणि हॅड्रियनने त्याला पिसिडियाचे पहिले शहर म्हणून सन्मानित केले, ही पदवी ते अभिमानाने मिरवत असे. उतारावर पायऱ्यांच्या स्वरूपात संगमरवरी स्मारके उभी राहिली — दोन ॲगोरा (सार्वजनिक सभास्थळे), एक परिषद भवन, स्नानगृहे, मंदिरे, कारंजे, एक ग्रंथालय. एका प्रादेशिक डोंगराळ शहरासाठी ही महत्त्वाकांक्षा प्रचंड होती. येथील नागरी अभिमान हा एक स्पर्धात्मक खेळ होता आणि खेळाडू दगडांवर अमाप पैसा खर्च करत असत.

आता त्या पाण्याच्या आवाजाच्या दिशेने वरच्या ॲगोराकडे जा, कारण तो तुम्हाला एका जवळजवळ अतार्किक गोष्टीकडे घेऊन जातो. दुसऱ्या शतकातील स्तंभ, कोनाडे आणि पुतळ्यांची एक भव्य भिंत असलेला अँटोनाइन झरा फार पूर्वी भूकंपांमध्ये कोसळला होता. पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी हजारो मूळ तुकड्यांपासून त्याची पुनर्बांधणी केली आणि २०१० मध्ये त्यांनी पाणी पुन्हा सुरू केले. आता थंड पर्वतीय झऱ्याचे पाणी त्याच प्राचीन वाहिनीतून पुन्हा वाहते. तुम्ही रोमन झऱ्याची कल्पना करत नाही आहात, तर तुम्ही त्याचा आवाज ऐकत आहात.

येथील उत्खननात महाकाय वस्तू सापडण्याची सवयच आहे. २००७ मध्ये, रोमन स्नानगृहांच्या अवशेषांमध्ये, पुरातत्वशास्त्रज्ञांना सम्राट हॅड्रियनच्या एका प्रचंड पुतळ्याचे तुकडे सापडले — जवळजवळ एक मीटर उंच डोके आणि चपला घातलेले प्रचंड पाय. पुढच्याच वर्षी, जवळच मार्कस ऑरेलियसचे एक जुळणारे प्रचंड डोके सापडले. या शोधांची जगभरात बातमी झाली. मूळ वस्तू बुरदूर येथील संग्रहालयात प्रदर्शित केल्या आहेत, परंतु त्या आज तुम्ही ज्या ढिगाऱ्यांजवळून चालू शकता, त्यात सापडल्या होत्या.

आणखी वर चढल्यावर तुम्ही शहराच्या शिखराजवळ असलेल्या नाट्यगृहापर्यंत पोहोचता. तिथे सुमारे नऊ हजार लोक बसू शकत होते, आणि त्याच्या रांगा पर्वतांच्या पार्श्वभूमीवर एका खोल दरीवर लटकलेल्या होत्या. नीट पाहिल्यास तुमच्या लक्षात येईल की बांधकाम करणाऱ्यांनी ते कधीही पूर्णपणे बांधले नाही — शतकांपूर्वी गवंड्यांनी जिथे दगड ठेवले होते, नेमक्या त्याच जागी अंतिम कोरीवकाम अपूर्ण अवस्थेत पडलेले आहेत. उंच रांगेत बसा आणि दमून जागून घ्या. रोमन प्रेक्षकही अशीच चढाई करत असत.

सगालासोसमध्येही उदरनिर्वाहासाठी काम केले जात असे. या शहरात लाल रंगाची चकचकीत मातीची भांडी मोठ्या प्रमाणावर तयार केली जात, जी पुरातत्वशास्त्रज्ञांना 'सगालासोस रेड स्लिप वेअर' म्हणून ओळखली जातात, आणि शतकानुशतके ती पूर्व भूमध्य सागरी प्रदेशात निर्यात केली जात होती. स्थानिक मातीच्या खाणींमधून एका संपूर्ण भागातील कार्यशाळा आणि भट्ट्या चालवल्या जात होत्या. या पर्वतावर बनवलेली ताटे आणि कप दूरच्या देशांतील प्राचीन स्थळांवर सापडले आहेत. जर झरा हे शहराचे प्रतीक होते, तर मातीची भांडी हा त्याचा पगार होता — संगमरवरी वस्त्र परिधान केलेले एक कारखान्याचे शहर.

त्याचा अंत जमिनीखालून झाला. सहाव्या आणि सातव्या शतकात भीषण भूकंप झाले आणि त्याच काळात प्लेग व असुरक्षिततेने या प्रदेशाला पोखरले. वाचलेले लोक हळूहळू दरीच्या दिशेने खाली उतरले, जिथे आज आगलासुन वसलेले आहे. त्या शहराची कधीही गंभीरपणे पुनर्बांधणी झाली नाही किंवा ते पुन्हा लुटले गेले नाही — कारण ते खूप उंच आणि दुर्गम होते. माती हळूहळू उतारावरून खाली सरकली आणि तिने रस्ते गाडले. ज्या गोष्टीने सागालासोसचा नाश केला, त्याच गोष्टीने त्याचे जतनही केले, जणू काही उंचीवर असलेले एक बंद दस्तऐवज संग्रहालय.

हे दस्तऐवज संग्रहालय १९९० मध्ये योग्यरित्या उघडण्यात आले, जेव्हा बेल्जियममधील ल्यूवेन विद्यापीठाच्या नेतृत्वाखालील एका चमूने पद्धतशीर उत्खनन सुरू केले, जे आजही सुरू आहे. त्यांच्या कार्यपद्धतीमुळे हे स्थळ पुरातत्वशास्त्रज्ञांमध्ये प्रसिद्ध झाले: जिथे शक्य असेल तिथे मूळ दगडांचा वापर करून स्मारकांची पुनर्बांधणी करणे. तो झरा ही त्यांची ओळख आहे. प्रत्येक उन्हाळ्यात, संशोधक जमिनीचा आणखी एक कोपरा उकरण्यासाठी परत येतात. आज तुम्हाला जे दिसते ते कदाचित शहराचा एक छोटासा भाग आहे — बाकीचा भाग अजूनही डोंगराच्या उताराखाली दडलेला आहे.

या स्थळाला साजेसा संथ फेरफटका मारा. पायऱ्यांच्या आणि दगडी पायवाटांनी टेरेस एकमेकांना जोडलेले आहेत आणि प्रत्येक पायरीवरून खालील दरीचे दृश्य पुन्हा दिसते. नगरपरिषदेचे घर, मोझॅक फरशी असलेले ग्रंथालय आणि स्तंभांनी युक्त लांब रस्ता शोधा. इथे हवामानच सर्व काही ठरवते — उन्हाळ्यातसुद्धा काही मिनिटांतच उन्हाचे थंड वाऱ्यात रूपांतर होऊ शकते. पाणी सोबत ठेवा, चांगले बूट घाला आणि नियमितपणे मागे वळा. तुमच्या मागचे दृश्य म्हणजे अर्धी वास्तुकलाच आहे.

खाली जाण्यापूर्वी, जिथे तुम्हाला झऱ्याचा आवाज ऐकू येतो, तिथे पुन्हा एकदा उभे राहा. तो आवाज तुमच्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी अठरा शतके ओलांडून आला आहे — भूकंपांनी शांत झालेला, मातीखाली गाडला गेलेला आणि संयमी हातांनी पुन्हा मुक्त झालेला. ज्या पर्वतांनी सैन्यांना पराभूत केले, ते आता एका ओसाड संगमरवरी शहराचे आणि रोमन पाण्याच्या एका चालू नळाचे रक्षण करत आहेत. आपल्या तळहातांमध्ये थंड हवेचा स्पर्श अनुभवा. खाली दरीत जीवन चालू होते. इथे वर, आश्चर्यकारकपणे, त्याचा एक छोटासा तुकडा परत आला आहे.