Openluchtmuseum Göreme

Het eerste wat opvalt, is de stilte binnenin de steen. Stap door een van de uitgehouwen deuropeningen en de wind gaat liggen, het geroezemoes van de paden verstomt en koele lucht streelt je huid. De rots absorbeert het geluid. Buiten gloeit de vallei in crèmekleurige en roze tinten; binnen hebben je ogen even nodig om te wennen. Dan verschijnen de schilderingen – gezichten, gewaden, grote donkere ogen die je vanaf de muren aankijken. Mensen hebben deze ruimtes met de hand uitgehouwen en vervolgens met kleur gevuld.

Dit is het openluchtmuseum van Göreme, een verzameling kerken, kapellen, eetzalen en woonvertrekken tegen een heuvel – allemaal direct uitgehouwen in de vulkanische rots. Het ligt op een korte wandeling bergopwaarts van het dorp Göreme. Eeuwenlang was dit een kloostergemeenschap, een van de dichtstbevolkte in Cappadocië. Monniken en nonnen hakten alles uit wat ze nodig hadden: keukens, opslagruimten, slaapcellen en vooral kerken. In 1985 werd de site, samen met de omliggende valleien, opgenomen in de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Het is de meest bezochte plek van Cappadocië en de beste kennismaking ermee.

Het materiaal maakte het allemaal mogelijk. Oude vulkanen bedekten dit gebied met as, die verhardde tot tufsteen – een steen die zacht genoeg was om met eenvoudige ijzeren gereedschappen te bewerken, maar stevig genoeg om een plafond te dragen. Wind en water vormden de rotsformaties; de mens deed de rest. Een kamer uitgraven ging sneller dan er een bouwen, en het resultaat was een koele zomer en een aangename winter. Cappadociërs hebben op deze manier al duizenden jaren huizen, stallen en heiligdommen uitgehouwen. Het museum is simpelweg de mooiste concentratie van deze gewoonte.

Het christelijke kloosterleven wortelde al vroeg in Cappadocië. In de vierde eeuw bracht deze regio enkele van de meest invloedrijke denkers van het christendom voort – Basilius de Grote, bisschop van het nabijgelegen Caesarea, hielp de regels van het gemeenschappelijke kloosterleven vorm te geven die zich over de christelijke wereld verspreidden. De uitgehouwen complexen in Göreme zetten die traditie voort. De meeste kerken die u vandaag zult bezoeken, zijn uitgehouwen en beschilderd tussen de tiende en twaalfde eeuw, toen de kloosters in de regio bloeiden onder Byzantijnse heerschappij.

Terwijl u tussen de kapellen loopt, zult u twee zeer verschillende decoratiestijlen opmerken. Sommige muren zijn slechts voorzien van eenvoudige ontwerpen, rechtstreeks in de rots geschilderd met roodachtige oker – kruisen, geometrische lijnen, gestileerde dieren. Andere muren stralen met complete fresco's. Het eenvoudigere werk weerspiegelt deels eerdere perioden, waaronder het tijdperk van het iconoclasme – een tijd in de achtste en negende eeuw waarin de Byzantijnse kerk afbeeldingen van heilige figuren verbood. Toen het verbod werd opgeheven, bloeide de schilderkunst op. In sommige kerken kunt u rijke fresco's zien die direct over de oudere rode patronen zijn aangebracht.

De beschilderde kerken volgen een gemeenschappelijk visueel script. Christus Pantocrator – Christus als heerser over alles – vult vaak de centrale koepel. Om hem heen lopen scènes uit de evangeliën: de Annunciatie, de Geboorte, de Doop, de Kruisiging. Op de lagere muren staan heiligen afgebeeld op ooghoogte, dichtbij genoeg om hun gelaatsuitdrukkingen te bestuderen. De schilders werkten met minerale pigmenten en hun blauwen en roden hebben duizend jaar in het schemerlicht overleefd. Voor middeleeuwse gelovigen, van wie de meesten niet konden lezen, waren deze muren de Bijbel zelf.

Eén kerk steekt er met kop en schouders bovenuit. De Karanlık Kilise – de Donkere Kerk – dankt zijn naam aan het ontbreken van ramen; slechts een kleine opening laat licht binnen. Die duisternis heeft de fresco's bewaard en de pigmenten eeuwenlang zonlicht bespaard. Restaurateurs hebben jarenlang besteed aan het schoonmaken ervan en de schilderijen zijn nu de mooiste van Cappadocië – diepblauw, goudkleurige oker, scènes zo helder dat ze er recent uitzien. Toegang kost een apart kaartje, en dat is het beste geld dat u hier zult uitgeven. Weinig ruimtes van deze leeftijd hebben hun kleur zo volledig behouden.

Mis de Tokalı-kerk – de Gespkerk – niet – de grootste in het complex. Deze staat iets apart, aan het einde van de weg richting het dorp, en veel bezoekers lopen erlangs zonder te beseffen dat hun museumkaartje ook toegang geeft tot de kerk. Binnenin ontvouwt zich een ongebruikelijke indeling: een oudere kapel met één schip leidt naar een hogere, latere kerk. De fresco's, geschilderd tegen een opvallende diepblauwe achtergrond, vertellen het leven van Christus in dichte rijen scènes. Ga in het midden staan, draai langzaam rond en laat de opeenvolging je door de ruimte voeren.

Tussen de kerken kun je de werkruimtes bekijken, want de monniken deden meer dan alleen bidden. Een refter – een gemeenschappelijke eetzaal – herbergt een lange tafel en banken, gehouwen uit de rots, met zitplaatsen voor tientallen mensen. Opslagruimtes, keukens zwartgeblakerd door oude rook en kleine slaapcellen maken het plaatje compleet. Een gebouw van meerdere verdiepingen vlak bij de ingang staat bekend als het nonnenklooster. Het leven hier was geordend: werk, maaltijden en gebed, allemaal op een steenworp afstand van elkaar, allemaal binnen dezelfde heuvel.

Kijk goed naar de fresco's en je zult littekens ontdekken. Veel geschilderde gezichten zijn beschadigd of bekrast. De oorzaken worden bediscussieerd – bijgeloof, vandalisme en de tand des tijds zijn allemaal als mogelijke oorzaken aangewezen. Ingekerfde en met inkt aangebrachte graffiti, waarvan sommige eeuwenoud zijn, sieren de onderste muren. Wat er nog van over is, wordt nu beschermd door afschermingen, een verbod op flitsfotografie en voortdurende restauratie. De schade maakt ook deel uit van het verhaal. Deze ruimtes zijn nooit uit het zicht verdwenen; ze werden bezocht en aangeraakt – lang nadat de laatste monniken ze hadden verlaten.

Het museum bevindt zich in een groter, uitgehouwen landschap. Vanaf de paden zie je duiventillen – duivenhokken – hoog in de rotswanden uitgehouwen, waarvan de uitwerpselen ooit gewaardeerd werden als meststof voor wijngaarden. Bij zonsopgang zweven tientallen heteluchtballonnen over de omliggende valleien. Het dorp Göreme beneden is van een agrarische nederzetting uitgegroeid tot een toeristenstad; de grotwoningen zijn nu hotels en pensions. De monnikenvallei en de reizigersvallei zijn dezelfde plek, ze delen dezelfde zachte steen.

Voordat je vertrekt, loop even van het hoofdpad af en zoek een rustig plekje met uitzicht over de vallei richting de daken van Göreme en de sprookjesachtige rotsformaties daarachter. De monniken kozen deze heuvel deels om redenen die je nog steeds kunt voelen: hij kijkt uit over de open vallei en vangt het middaglicht op. De menigte stroomt er in golven voorbij; wacht tot er een golf is weggetrokken. Als een kapel even leeg is, ga dan weer naar binnen, ga onder de koepel staan en kijk omhoog zoals de schilders het bedoeld hebben.