Paşabağ Monnikenvallei

Ze zien er op het eerste gezicht vreemd uit — te netjes, te weloverwogen. Kegels van lichtgekleurde rots staan verspreid over de vlakke grond, elk met een donkerdere stenen top, en sommige hebben twee of drie toppen op aparte halzen. De wind waait ertussen en voert zand en de geur van door de zon opgewarmd stof mee. Je schoenen knisperen op het grove vulkanische zand. Loop naar de eerste toren en de omvang ervan wordt duidelijk — veel torens zijn hoger dan een huis, en er woonden ooit mensen in.

Welkom in Paşabağ, vaak Monnikenvallei genoemd, gelegen tussen Göreme en Avanos in het hart van Cappadocië. De naam betekent 'wijngaard van de pasja' — een pasja was een Ottomaanse heer of hoge ambtenaar — en er groeien nog steeds wijnranken tussen de rotskegels. De torens zelf staan bekend als feeënschoorstenen. Paşabağ herbergt enkele van de mooiste in de hele regio: hoog, met paddenstoelvormige toppen en beroemd om hun meerdere toppen, met verschillende stenen toppen die uit één gemeenschappelijke stam ontspruiten.

Het recept is eenvoudig en tijdrovend. Vulkanische erupties bedekten dit landschap met een laag zachte as die verhardde tot licht tufsteen, en vervolgens bedekt met dunnere lagen harder gesteente. Regen en wind vreten de zachte laag veel sneller weg dan de harde. Waar een deel van de kap overleeft, beschermt het een kolom tufsteen eronder, terwijl alles eromheen wegspoelt. Het resultaat is een schoorsteen: een zachte nek, een harde helm. Wanneer de kap uiteindelijk instort, erodeert de onbeschermde kegel snel en begint de cyclus ergens anders opnieuw.

Mensen maakten van de schoorstenen architectuur. In de Byzantijnse tijd vestigden kluizenaars zich in deze vallei en hakten cellen uit in de kegels – vandaar de naam Monnikenvallei. Ze kwamen op zoek naar eenzaamheid, naar het voorbeeld van de woestijnkluizenaars van Egypte en Syrië. De schoorstenen boden kant-en-klare torens: een monnik kon een kamer hoog boven de grond uithollen, alleen bereikbaar via een ladder of uitgehakte handgrepen, en afgezonderd van de wereld beneden leven.

De bekendste associatie van de vallei is met Sint Simeon. De oorspronkelijke Simeon – Simeon Stylites – was een Syrische monnik uit de vijfde eeuw die tientallen jaren op een pilaar woonde en bewondering oogstte in de hele christelijke wereld. De kluizenaars van Cappadocië imiteerden dit idee met wat de natuur bood: in plaats van pilaren te bouwen, trokken ze in stenen schoorstenen. Een van deze schoorstenen met drie toppen herbergt een kapel en een cel gewijd aan de heilige Simeon. De kamers zijn op verschillende hoogtes uitgehouwen en met elkaar verbonden door een smalle schacht waar je overheen kunt klimmen.

Je kunt sommige schoorstenen betreden. Uitgehouwen treden en versleten handgrepen leiden naar uitgeholde kamers – met rook donkere plafonds, nissen voor lampen en kleine ramen die door de dikke rots zijn geslagen. De openingen omlijsten de vallei vanuit ongebruikelijke hoeken. De vloeren zijn door tientallen jaren van bezoekersschoenen glad gepolijst, dus let op waar je loopt op de weg naar beneden, die altijd moeilijker is dan de weg naar boven. Binnen valt op hoe koel de rots de lucht houdt. Een kluizenaarscel was nooit comfortabel, maar in dit klimaat was steen beter dan een tent.

Tussen de kegels ligt de wijngaard van de Pasja, die nog steeds een wijngaard is. Lage, uitgestrekte wijnranken groeien rechtstreeks uit de bleke grond zonder palen of draden, hun wortels diep in de vochtvasthoudende vulkanische aarde. De druiven worden hier al lang gebruikt voor rozijnen, wijn en pekmez – een dikke druivensiroop. In de nazomer hangen de rijen vol met rijp fruit, terwijl toeristen over de paden ertussen slenteren. Het tafereel vat de hele geschiedenis van de vallei samen in één beeld: landbouw en kloosterleven delen dezelfde bijzondere steen.

Eén schoorsteen diende als moderne autoriteit. Jarenlang was er een klein gendarmeriepost – een plattelandspolitiebureau – gevestigd in een uitgeholde feeënschoorsteen vlak bij de ingang van de vallei, ongetwijfeld een van de meest onconventionele politiebureaus die er zijn. Gidsen wijzen ernaar en fotografen zijn er dol op. Dit detail zegt iets over Cappadocië: hier is intrekken in een rotskegel gewoon wat je doet met een rotskegel – of je nu een middeleeuwse kluizenaar bent of een twintigste-eeuwse politieagent.

De vallei is compact – je kunt er in een uur doorheen – maar het licht transformeert hem. Vroeg in de ochtend vallen er lange schaduwen en zweven er ballonnen boven je hoofd vanaf de Göreme-kant; Laat in de middag verandert de tufsteen van botwit naar amberkleurig. Rond het middaguur is alles vlak en komen de touringcars. Paden slingeren vrij tussen de kegels door en een heuvel vlakbij de ingang biedt een weids uitzicht over de hele rotsformatie. Beklim die heuvel eerst, plan je route en verdwaal dan expres.

Kijk goed en je ziet erosie in volle gang. Sommige schoorstenen zijn scherp en bedekt; andere hebben hun 'kap' verloren en slijten af tot afgeronde stompjes. Regen snijdt na elke storm verse groeven in hun flanken. De autoriteiten hebben de meest kwetsbare gebieden omheind en uitgehouwen kamers die als onveilig worden beschouwd, zijn afgesloten. De formaties lijken eeuwig te duren; maar dat zijn ze absoluut niet. Elk bevindt zich halverwege zijn eigen langzame ineenstorting en de vallei die je vandaag ziet, is slechts een moment in een zeer lang proces.

Paşabağ ligt naast een groter verhaal. Iets verderop ligt Zelve, een reeks van drie valleien waar dorpelingen tot de jaren 50 in de grotten woonden, totdat het gevaar van vallende rotsen een evacuatie noodzakelijk maakte. De bewoners werden herhuisvest in een nabijgelegen dorp en Zelve werd een openluchtmuseum met verlaten grotwoningen, kerken en een in de rots uitgehouwen moskee. Bezoek ze allebei als het kan: Paşabağ toont de schoorstenen op hun meest sculpturale, terwijl Zelve laat zien hoe het dorpsleven in de rotsen eruitzag – nog in de herinnering van de tijd.

Voordat je vertrekt, loop even weg van de drukste groep en zoek een schoorsteen waar niemand in de buurt is. Ga in de schaduw staan. Wind, zand en geduld hebben deze toren gevormd; een mens met een ijzeren pikhouweel heeft er een thuis van gemaakt. Beide vormen van vakmanschap zijn zichtbaar vanaf waar je staat – de vloeiende, taps toelopende vorm die door het weer is gevormd, de nette, met de hand uitgehouwen deuropening. De wijnranken rijpen ertussen. Loop terug naar de ingang en neem de lange weg door de rijen.