Kasteel Uçhisar

De wind is hier de constante factor. Hij waait over het plateau, trekt aan je jas en voert de geur van stof en droog gras met zich mee. Voor je verrijst een enorme rots, bleek en bezaaid met honderden donkere openingen. Vogels vliegen erin en eruit. Trappen verschijnen en verdwijnen over de rotswand. Dit is kasteel Uçhisar – geen kasteel dat gebouwd is, maar een dat is uitgegraven. Men heeft hier geen muren opgetrokken. Men heeft een berg van zachte steen genomen en die uitgehold.

De naam is een combinatie van Turkse woorden die 'punt' en 'fort' betekenen – ruwweg 'het fort aan de rand'. De rots is het hoogste punt in dit deel van Cappadocië, en het dorp Uçhisar ligt aan de voet ervan, met oude stenen huizen die zich een stukje tegen de hellingen opwerken. Vanaf de top strekt het uitzicht zich uit over het hele gebeeldhouwde landschap: de valleien van Göreme, de bergkammen vol feeënschoorstenen en, op heldere dagen, de met sneeuw bedekte kegel van de Erciyes in het verre oosten – de vulkaan waarvan de oude uitbarstingen al deze rotsen hebben gevormd.

Die ontstaansgeschiedenis is hier belangrijker dan waar ook. Vulkanen, waaronder Erciyes en Hasan, bedekten de regio miljoenen jaren lang met as. De as perste samen tot tufsteen – een zachte, lichte steen die zich gemakkelijk laat bewerken maar toch stevig is. Regen en wind spoelden de zwakkere lagen weg, waardoor torens, bergkammen en dit ene gigantische blok overbleven. Mensen arriveerden en ontdekten het geheim van de steen: met eenvoudige ijzeren gereedschappen kon er in een paar dagen een kamer in worden uitgehouwen. Hele dorpen trokken in de rots in plaats van er bovenop te bouwen.

Gedurende het grootste deel van zijn geschiedenis was dit een toevluchtsoord. Cappadocië lag op de route van legers en plunderaars, en de regio bevond zich eeuwenlang in de buurt van betwiste grenzen. Toen er gevaar dreigde, trokken de dorpelingen zich terug in de rots. Smalle tunnels konden van binnenuit worden afgesloten en voedsel en water werden opgeslagen in uitgehouwen kamers. Vanaf de top konden de verdedigers het naderende gevaar al van kilometers afstand zien aankomen. Uçhisar vormde een uitkijkketen met andere bolwerken in de regio, waaronder een soortgelijke uitgeholde rots bij Ortahisar in de buurt.

Hard gedateerde gegevens zijn hier schaars. De rots draagt geen stichtingsinscriptie en de kamers zijn zo vaak heruitgehouwen dat archeologen moeite hebben om de verschillende lagen te ontrafelen. Schriftelijke bronnen geven weinig informatie. Wat wel bewaard is gebleven, is de logica van de plek – uitkijkpost, toevluchtsoord, opslagplaats – die eeuwenlang werd herhaald door mensen van wie de namen verloren zijn gegaan. Die anonimiteit is typerend voor Cappadocië. De grootste monumenten werden gemaakt door boeren met houwelen, niet door keizers met architecten. Houd dat in gedachten tijdens uw klim: elke kamer was iemands praktische oplossing voor het weer, honger of oorlog.

Het binnenste van de rots is een doolhof van kamers, verbonden door trappen, schachten en tunnels – woningen, opslagruimten, waterreservoirs en duiventillen, zonder enig vastomlijnd plan. Generaties lang hakten ze nieuwe kamers uit, al naar gelang de behoefte. Erosie en instorting hebben sommige kamers afgesloten en andere blootgelegd; je passeert deuropeningen die nu uitkomen op de lege ruimte. De klim naar de top volgt uitgehouwen treden, die in de moderne tijd zijn verstevigd en voorzien van leuningen. Neem de tijd en kijk onderweg in de zijkamers. Roetzwarte plafonds markeren oude keukens en haarden.

De top is een klein platform met een Turkse vlag en een van de weidsste uitzichten in Centraal-Anatolië. Vanaf hier spreekt het landschap voor zich. Je kunt zien hoe de valleien afwateren en waar zachter gesteente is geërodeerd tot ravijnen. Dorpen liggen op de bergkammen; boomgaarden en wijngaarden beslaan de valleibodems. Ballonnen stijgen op bij zonsopgang vanuit de richting van Göreme, en 's avonds kleurt de laagstaande zon de rots honingkleurig. Fotografen waarderen beide uren, en het is gemakkelijk te begrijpen waarom.

Onder het kasteel aan de kant van Göreme ligt Güvercinlik – de Duivenvallei – zo genoemd vanwege de duizenden duiventillen die in de rotswanden zijn uitgehouwen. Boeren hakten kleine kamers hoog in de rotsen, schilderden de ingangen wit om vogels aan te trekken en verzamelden de uitwerpselen als meststof voor wijngaarden en boomgaarden. Het was een stille economie die volledig op duiven was gebaseerd. Veel duiventillen zijn nog steeds zichtbaar en sommige worden nog steeds bezocht door vogels. Een wandelpad loopt door de hele vallei van Uçhisar naar Göreme – een van de mooiste wandelingen in de regio.

Het dorp zelf verdient een uur. Oud Uçhisar klimt tegen de lagere hellingen op in rijen stenen huizen – sommige verlaten, andere zorgvuldig gerestaureerd. In de afgelopen decennia hebben restaurateurs veel grotwoningen omgebouwd tot kleine hotels, en het dorp is een favoriete bestemming geworden voor reizigers die op zoek zijn naar rustige nachten en weidse uitzichten. Straatjes kronkelen tussen binnenplaatsen; wijnranken bieden schaduw aan de deuropeningen. Theehuizen op de terrassen onder de rots bieden, samen met het glas, een prachtig uitzicht.

De lokale bevolking vertelt over tunnels die vanuit het kasteel ver onder het plateau lopen – vluchtroutes in tijden van belegering. Sommige gangen bestaan zeker; hoe ver ze reiken is een andere vraag, en de verhalen worden steeds langer naarmate ze worden verteld. Beschouw de langste versies als folklore. Wat wel zeker is, is de opslag: kamers in de rots bevatten graan, olie en water, genoeg om een aanval te doorstaan. De strategie was geduld. Aanvallers in dit droge land konden zelden langer wachten dan verdedigers die bij volle waterreservoirs zaten.

Kijk vanaf de voet omhoog naar de rotswand en bestudeer het oppervlak. Openingingen markeren kamers; groeven markeren trappen; rijen kleine gaten markeren duiventillen. Door de verwering schilfert de buitenste steenlaag gestaag af, vandaar dat sommige gedeelten zijn afgezet. Dezelfde zachtheid die de rots bewerkbaar maakte, maakt hem ook kwetsbaar. Hele buitenkamers zijn in de loop der eeuwen afgebrokkeld, waardoor de achterwanden open en bloot aan de hemel liggen. Respecteer de afzettingen – de berg verandert nog steeds langzaam van vorm.

Beëindig uw bezoek bij de reling op de top, in de richting waar het licht het meest op valt. Onder uw voeten ligt een heuvel die al meer dan duizend jaar door mensen is uitgehold – om erin te slapen, oogsten in op te slaan, zich erin te verschuilen en hem te verdedigen. Nu biedt hij weinig meer onderdak dan duiven en de wind. Luister even naar die wind – gestaag, geduldig, dezelfde kracht die de valleien beneden heeft uitgesneden. Daal dan de trap af, richting het dorp en de theeplantages.