Derinkuyu Ondergrondse Stad

Zet een stap de tunnel in en de temperatuur daalt. De lucht wordt koel en mineraalachtig, zoals in een put. Geluiden vervagen – je voetstappen, je ademhaling, het geschuifel van de groep voor je. Het plafond dwingt langere bezoekers zich te bukken. Het daglicht verdwijnt binnen enkele seconden achter je, vervangen door slierten elektrische lampen. Ergens beneden loopt de gang verder – naar beneden, en nog eens naar beneden. Je betreedt Derinkuyu, de diepst uitgegraven ondergrondse stad van Cappadocië, en de wereld boven de grond zal je niet volgen.

Derinkuyu betekent 'diepe put' in het Turks, en de moderne stad erboven ontleent zijn naam aan de schachten die door de grond steken. De ondergrondse stad reikt tot een diepte van ongeveer 85 meter. Ze bestaat uit vele niveaus; een deel is open voor bezoekers, verlicht en geventileerd, terwijl diepere gedeelten gesloten blijven. Niemand weet zeker hoeveel mensen erin zouden kunnen. Schattingen lopen in de duizenden, en sommige beweringen gaan zelfs nog veel verder. Zelfs de voorzichtige schattingen beschrijven een echte stad: woonvertrekken, keukens, stallen, opslagruimten, waterputten en een gebedshuis – allemaal ondergronds.

De moderne herontdekking is een beroemd lokaal verhaal. In 1963 brak een bewoner die zijn huis aan het renoveren was door een muur en vond een gang erachter – vervolgens een andere kamer, en toen een trap naar beneden. Opgravingen brachten verdieping na verdieping aan het licht en de site werd binnen enkele jaren opengesteld voor bezoekers. Dorpsbewoners hadden de ondiepe grotkamers al lang gebruikt als kelders en koele opslagruimten. Wat zich dieper, onder hun eigen kelders, bevond, verraste zelfs hen. De stad leefde op het dak van een verborgen stad.

Wie heeft het als eerste uitgegraven? Het eerlijke antwoord: het is in de loop der eeuwen gegroeid en de oorsprong is onduidelijk. Sommige onderzoekers traceren de vroegste kamers terug naar de Frygiërs, een Anatolisch volk dat bijna drieduizend jaar geleden over dit gebied heerste. Anderen wijzen op nog oudere graafgewoonten in het zachte vulkanische gesteente. Wat vaststaat, is de enorme expansie onder de christenen van de Byzantijnse tijd, ruwweg vanaf de zevende eeuw, toen plundertochten Anatolië teisterden en hele gemeenschappen een plek nodig hadden om te verdwijnen. De stad waar je doorheen loopt, is grotendeels hun werk.

De verdedigingswerken bewaken nog steeds de gangen. Op cruciale punten wurm je je langs enorme ronde deuren – molensteenachtige wielen van hard gesteente die van binnenuit over de doorgang gerold konden worden. Een klein gat in het midden stelde verdedigers mogelijk in staat om de overkant te observeren – of er een speer doorheen te steken. De deuren konden alleen vanaf de beschermde kant geopend worden. In combinatie met tunnels die opzettelijk laag en smal waren uitgehouwen, waardoor indringers in een rij moesten bukken, maakten ze de stad vrijwel onmogelijk te bestormen.

De ademhaling was het ware technische hoogstandje. Verticale schachten lopen dwars door de stad en voeren lucht naar de laagste verdiepingen. Ga eronder staan en kijk omhoog – je voelt de tocht in je gezicht. De schachten dienden tevens als waterputten, die het water diep onder de grond bereikten. Sommige putten zouden zelfs helemaal niet aan de oppervlakte uitkomen, waardoor de watervoorraad tijdens een belegering beschermd werd tegen vergiftiging. Frisse lucht, schoon water en dikke stenen isolatie hielden de stad leefbaar – een constante koelte, zowel in de zomer als in de winter.

De kamers laten zien hoe het dagelijks leven eruitzag. Stallen vlakbij de bovenste verdiepingen boden onderdak aan dieren – hun voerbakken zijn op snuithoogte in de muren uitgehouwen. Keukens bevinden zich dicht bij elkaar, waar rook de ventilatieopeningen kon bereiken; hun plafonds zijn zwart van het oude roet. Je passeert wijn- en oliepersen, nissen voor voorraadpotten en lange gemeenschappelijke hallen. Dieper onder de grond ligt een kruisvormige ruimte die als kerk is geïdentificeerd. Geloof ging, net als al het andere, ondergronds – niets essentieels bleef bovengronds achter.

De stad was geen permanente woonplaats. Het was een schuilplaats voor noodgevallen – gebruikt wanneer legers of plunderaars het plateau overstaken, en weer verlaten wanneer het gevaar geweken was. Gemeenschappen konden wekenlang ondergronds verblijven, vandaar het belang van opslag en water. Het christelijke erfgoed van de regio reikte ver: een Griekssprekende christelijke gemeenschap woonde hier tot 1923, toen de bevolkingsuitwisseling tussen Griekenland en Turkije een einde maakte aan een eeuwenlange aanwezigheid. Hun vertrek sloot het laatste hoofdstuk af van de mensen die deze tunnels het beste kenden.

Derinkuyu is niet de enige. Cappadocië zit vol ondergrondse schuilplaatsen – er zijn er meer dan honderd bekend, van enkele verborgen kamers tot steden met meerdere verdiepingen. Het nabijgelegen Kaymaklı is het andere grote opgegraven voorbeeld, dat zich uitstrekt waar Derinkuyu diep graaft. Lokale bewoners zeggen dat een tunnel van meerdere kilometers de twee steden met elkaar verbindt. Onderzoekers hebben lange gangen gevonden, maar de volledige route is nog nooit van begin tot eind blootgelegd. Beschouw de complete tunnel als een verhaal met een stenen achtergrond.

Een bezoek is fysiek. De gangen zijn laag, de trappen steil en sommige verbindingstunnels vereisen dat je tientallen meters gebogen loopt. Pijlen markeren aparte eenrichtingsroutes naar beneden en naar boven. Als smalle doorgangen je problemen opleveren, denk dan goed na voordat je afdaalt – terugkeren tegen de stroom in is moeilijk. De temperatuur blijft het hele jaar door koel, dus neem zelfs in de zomer een extra laag kleding mee. En wacht af en toe even om de menigte voor te laten gaan. Als je even alleen bent in een zijkamer, hoor je wat de bewoners hoorden: bijna niets.

Het is de moeite waard om te bedenken waarom dit alles bestaat. Niemand hakt een stad uit de rotsbodem voor het gemak. Elke meter is uitgehouwen door mensen die gevaar verwachtten en zich daarop voorbereidden – geduldig, generaties lang. Maar wat bezoekers het meest opvalt, is niet de grimmigheid, maar de orde: ventilatie, water, voedsel, religieuze gebruiken, alles doordacht. Onder dreiging sloegen deze gemeenschappen niet op de vlucht. Ze organiseerden zich en groeven.

Wanneer je terugklimt naar de ingang, let dan op het moment dat het daglicht terugkeert – een zwakke gloed om een hoek, dan een deuropening, en dan de volle gloed van de Anatolische zon. De meeste bezoekers stoppen en knipperen. Neem even de tijd om de warmte op je huid te voelen en de wind die je ondergronds niet meer merkte. De mensen die hier schuilden, klommen naar datzelfde licht toe toen het gevaar geweken was, na dagen of weken onder de grond. Bovenkomen was het hele doel. De stad had telkens weer succes wanneer de inwoners opnieuw de straat op gingen.