Podziemne miasto Derinkuyu

Zrób jeden krok w głąb tunelu, a temperatura spadnie. Powietrze staje się chłodne i mineralne, niczym wnętrze studni. Dźwięki stają się płaskie – twoje kroki, twój oddech, szuranie grupy przed tobą. Sufit zmusza wyższych zwiedzających do schylania się. Światło dzienne znika za tobą w ciągu kilku sekund, zastąpione sznurami lamp elektrycznych. Gdzieś w dole przejście ciągnie się dalej – w dół i znowu w dół. Wchodzisz do Derinkuyu, najgłębszego podziemnego miasta w Kapadocji, a świat na powierzchni nie podąży za tobą.

Derinkuyu oznacza po turecku głęboką studnię, a współczesne miasto na górze wzięło swoją nazwę od szybów, które przebijają tę ziemię. Podziemne miasto sięga głębokości około 85 metrów. Ma wiele poziomów; część jest otwarta dla zwiedzających, oświetlona i wentylowana, podczas gdy dalsze części pozostają zamknięte. Nikt nie jest pewien, ile osób mogłoby pomieścić. Szacunki sięgają tysięcy, a niektóre są znacznie wyższe. Nawet ostrożne liczby opisują prawdziwe miasto: pomieszczenia mieszkalne, kuchnie, stajnie, spiżarnie, studnie i miejsce kultu – wszystko pod ziemią.

Współczesne ponowne odkrycie to znana lokalna historia. W 1963 roku mieszkaniec remontujący swój dom przebił się przez ścianę i znalazł za nią przejście – potem kolejny pokój, a następnie schody prowadzące w dół. Wykopaliska odsłoniły poziom po poziomie, a stanowisko zostało otwarte dla zwiedzających w ciągu kilku lat. Mieszkańcy wsi od dawna wykorzystywali płytkie jaskinie jako piwnice i chłodnie. To, co znajdowało się głębiej, pod ich własnymi piwnicami, zaskoczyło nawet ich. Miasto istniało na dachu ukrytego miasta.

Kto je wykopał pierwszy? Szczera odpowiedź: rozrastało się przez wiele wieków, a początki są niejasne. Niektórzy badacze wiążą najwcześniejsze komnaty z Frygijczykami, ludem anatolijskim, który rządził tym regionem prawie trzy tysiące lat temu. Inni wskazują na jeszcze starsze zwyczaje kopania w miękkiej skale wulkanicznej. Dobrze udokumentowana jest wielka ekspansja za czasów chrześcijaństwa bizantyjskiego, mniej więcej od VII wieku, kiedy to Anatolię przetaczały najazdy, a całe społeczności potrzebowały miejsca, by zniknąć. Miasto, przez które przechodzisz, jest w dużej mierze ich dziełem.

Umocnienia wciąż strzegą korytarzy. W kluczowych punktach przeciśniesz się przez ogromne, okrągłe wrota – koła w kształcie kamieni młyńskich z twardej skały, które można było przetoczyć przez przejście od środka. Mały otwór pośrodku mógł umożliwiać obrońcom obserwację przeciwległej strony – lub wbicie w niego włóczni. Drzwi można było otworzyć tylko od strony chronionej. W połączeniu z tunelami celowo wykutymi nisko i wąsko, zmuszającymi najeźdźców do pochylania się gęsiego, sprawiły, że szturm miasta był praktycznie niemożliwy.

Oddychanie było prawdziwym triumfem inżynierii. Pionowe szyby opadają przez całą głębokość miasta, tłocząc powietrze do najniższych poziomów. Stań pod jednym z nich i spójrz w górę – poczujesz przeciąg na twarzy. Szyby służyły również jako studnie, sięgając wody daleko w dół, a niektóre studnie podobno w ogóle nie wychodziły na powierzchnię, chroniąc zasoby przed zatruciem podczas oblężenia. Świeże powietrze, czysta woda i gruba kamienna izolacja sprawiały, że miasto nadawało się do życia – stały chłód piwnic, zarówno latem, jak i zimą.

Pomieszczenia pokazują, jak wyglądało codzienne życie. Stajnie na wyższych poziomach dawały schronienie zwierzętom – ich żłoby wykuto w ścianach na wysokości pyska. Kuchnie skupiały się tam, gdzie dym mógł dostać się do otworów wentylacyjnych; ich sufity były czarne od starożytnej sadzy. Mijasz prasy do wina i oliwy, nisze na dzbany do przechowywania i długie sale wspólne. Głębiej znajduje się przestrzeń w kształcie krzyża, którą można zidentyfikować jako kościół. Wiara zeszła pod ziemię razem ze wszystkim innym – nic niezbędnego nie pozostało na powierzchni.

Miasto nie było stałym domem. Było schronieniem w nagłych wypadkach – wykorzystywanym, gdy armie lub najeźdźcy przekraczali płaskowyż, a następnie opuszczanym, gdy niebezpieczeństwo minęło. Społeczności mogły przebywać pod ziemią tygodniami, dlatego tak ważne były zasoby i woda. Chrześcijańskie dziedzictwo regionu było długotrwałe: greckojęzyczna społeczność chrześcijańska mieszkała w tym obszarze do 1923 roku, kiedy to wymiana ludności między Grecją a Turcją zakończyła wielowiekową obecność. Ich odejście zamknęło ostatni rozdział w dziejach ludzi, którzy najlepiej znali te tunele.

Derinkuyu nie jest osamotnione. Podziemne schronienia stanowią zagadkę Kapadocji — znanych jest ich ponad sto, od pojedynczych ukrytych pomieszczeń po wielopoziomowe miasta. Pobliskie Kaymaklı to kolejny wspaniały przykład wykopalisk, rozciągający się szeroko tam, gdzie Derinkuyu drąży głębokie tunele. Miejscowi twierdzą, że tunel o długości kilku kilometrów łączy oba miasta. Naukowcy odkryli długie przejścia, ale nigdy nie udało się otworzyć całej trasy. Potraktuj cały tunel jak historię z kamieniem w tle.

Wizyta to fizyczna podróż. Przejścia są niskie, schody strome, a niektóre tunele łączące wymagają schylania się na dziesiątki metrów. Strzałki oznaczają oddzielne jednokierunkowe trasy w dół i w górę. Jeśli ciasne przestrzenie Cię niepokoją, dobrze się zastanów, zanim zejdziesz – zawrócenie pod prąd jest trudne. Temperatura utrzymuje się chłodno przez cały rok, więc zabierz ze sobą coś na cebulkę, nawet latem. I od czasu do czasu zatrzymaj się, żeby pozwolić tłumowi iść naprzód. Samotnie, na chwilę w bocznej komnacie, usłyszysz to, co słyszeli mieszkańcy: prawie nic.

Warto pamiętać, po co to wszystko istnieje. Nikt nie wykuwa miasta w skale dla wygody. Każdy metr został wycięty przez ludzi, którzy spodziewali się niebezpieczeństwa i przygotowywali się na nie – cierpliwie, przez pokolenia. Jednak to, co najbardziej uderza odwiedzających, to nie ponurość, ale porządek: wentylacja, woda, jedzenie, kult, wszystko przemyślane. W obliczu zagrożenia te społeczności się nie rozproszyły. Zorganizowały się i zaczęły kopać.

Kiedy wrócisz do wejścia, wypatruj momentu powrotu światła dziennego – bladej poświaty za rogiem, potem wejścia, a potem pełnego blasku anatolijskiego słońca. Większość odwiedzających zatrzymuje się i mruga. Poświęć chwilę, by poczuć ciepło na skórze i wiatr, którego przestałeś zauważać pod ziemią. Ludzie, którzy się tu schronili, wspinali się ku temu samemu światłu, gdy niebezpieczeństwo minęło, po dniach lub tygodniach spędzonych na dole. Wynurzenie się było celem samym w sobie. Miasto odnosiło sukcesy za każdym razem, gdy jego mieszkańcy ponownie wychodzili na zewnątrz.