Dolina Mnichów Paşabağ

Na pierwszy rzut oka wyglądają niewłaściwie – zbyt schludnie, zbyt celowo. Stożki bladej skały rozrzucone są po płaskim terenie, każdy z ciemniejszym kamiennym hełmem, a niektóre noszą dwa lub trzy hełmy na oddzielnych szyjach. Wiatr porusza się między nimi, niosąc ze sobą żwir i zapach rozgrzanego słońcem pyłu. Buty chrzęszczą na grubym wulkanicznym piasku. Podejdź do pierwszej wieży, a jej rozmiar stanie się oczywisty – wiele z nich jest wyższych niż dom, a kiedyś mieszkali w nich ludzie.

Witamy w Paşabağ, często nazywanej Doliną Mnichów, położonej między Göreme a Avanos w sercu Kapadocji. Nazwa oznacza winnicę paszy – pasza był osmańskim władcą lub wysokim urzędnikiem – a winorośl nadal rośnie między skalnymi hełmami. Same wieże znane są jako kominy wróżek. W Paşabağ znajdują się jedne z najpiękniejszych w całym regionie: wysokie, o kapeluszach w kształcie grzybów i słynące z wielogłowych, z kilkoma kamiennymi hełmami wyrastającymi z jednego wspólnego pnia.

Przepis jest prosty i powolny. Erupcje wulkaniczne pokryły tę ziemię miękkim popiołem, który stwardniał w blady tuf, a następnie przykryły ją cieńszymi potokami twardszej skały. Deszcz i wiatr zżerają miękką warstwę znacznie szybciej niż twardą. Gdziekolwiek przetrwała część czapy, osłania ona kolumnę tufu pod sobą, podczas gdy wszystko wokół jest zmywane. Rezultatem jest komin: miękka szyja, hełm. Kiedy czapa w końcu się zawali, nieosłonięty stożek szybko ulega erozji, a cykl zaczyna się gdzie indziej.

Ludzie przekształcili kominy w architekturę. W wiekach bizantyjskich mnisi-pustelnicy osiedlili się w tej dolinie i wykuli w stożkach cele – stąd wzięła się nazwa Dolina Mnichów. Przybyli tu w poszukiwaniu samotności, idąc za przykładem pustynnych pustelników z Egiptu i Syrii. Kominy oferowały gotowe wieże: mnich mógł wydrążyć komnatę wysoko nad ziemią, dostępną jedynie za pomocą drabiny lub wyciętych uchwytów, i żyć w oderwaniu od świata poniżej.

Najsłynniejsze skojarzenie z doliną wiąże się ze świętym Szymonem. Pierwotny Szymon — Szymon Słupnik — był syryjskim mnichem z V wieku, który przez dziesięciolecia żył na szczycie kolumny, podziwianej w całym świecie chrześcijańskim. Kapadoccy pustelnicy naśladowali ten pomysł, wykorzystując dary natury: zamiast budować kolumny, przenieśli się do kamiennych kominów. Jeden z trójdzielnych kominów mieści kaplicę i celę poświęconą świętemu Szymonowi, której pomieszczenia wykuto na różnych wysokościach i połączono wąskim szybem wspinaczkowym.

Do niektórych kominów można wejść. Wykute stopnie i wytarte uchwyty prowadzą do wydrążonych komnat — zadymionych sufitów, nisz na lampy i małych okien wykutych w grubej skale. Otwory tworzą dziwne kąty okalające dolinę. Podłogi są wypolerowane na gładko przez dziesiątki lat noszenia butów przez turystów, więc uważaj na stopy schodząc w dół, które zawsze jest trudniejsze niż wchodzenie. Wewnątrz zwróć uwagę, jak chłodne powietrze utrzymuje skała. Cela pustelnika nigdy nie była wygodna, ale w tym klimacie kamień przebijał namiot.

Między szyszkami winnica Paszy wciąż pozostaje winnicą. Niskie, rozłożyste winorośle wyrastają prosto z bladej gleby bez palików i drutów, ich korzenie tkwią głęboko w zatrzymującej wilgoć wulkanicznej ziemi. Winogrona tutaj od dawna służą jako rodzynki, wino i pekmez – gęsty syrop winogronowy. Późnym latem rzędy drzew obsypane są dojrzałymi owocami, a turyści przechadzają się ścieżkami między nimi. Ta scena uwiecznia całą historię doliny w jednym kadrze: rolnictwo i monastycyzm dzielą ten sam dziwny kamień.

Jeden komin służył współczesnej władzy. Przez lata mały posterunek żandarmerii – wiejski posterunek policji – zajmował wydrążony komin wróżkowy w pobliżu wejścia do doliny, z pewnością jeden z najmniej konwencjonalnych posterunków policji na świecie. Przewodnicy zwracają na niego uwagę, a fotografowie go uwielbiają. Ten szczegół mówi coś prawdziwego o Kapadocji: tutaj wejście do kamiennego stożka to po prostu to samo, co robi się ze stożkiem skalnym – niezależnie od tego, czy jest się średniowiecznym pustelnikiem, czy sierżantem policji z XX wieku.

Dolina jest zwarta – godzina ją zajmuje – ale światło ją przemienia. Wczesny poranek przynosi długie cienie i balony unoszące się nad głowami od strony Göreme; późne popołudnie zmienia tuf z kościstobiałego w bursztynowy. Południe spłaszcza wszystko i przyciąga autokary turystyczne. Ścieżki swobodnie wiją się między stożkami, a wzniesienie w pobliżu wejścia zapewnia szeroki widok na całe skupisko. Najpierw wejdź na nie, zaplanuj trasę, a potem celowo się zgub.

Przyjrzyj się uważnie, a zobaczysz erozję w trakcie jej trwania. Niektóre kominy są chrupiące i zwieńczone; inne straciły czapy i zapadają się w zaokrąglone pnie. Deszcz żłobi świeże rowki na ich zboczach po każdej burzy. Władze ogrodziły najbardziej wrażliwe obszary, a wykute w skale pomieszczenia uznane za niebezpieczne są zamykane. Formacje wydają się wieczne, ale są zupełnie inne. Każda z nich jest w trakcie powolnego zapadania się, a dolina, którą widzisz dzisiaj, to tylko jeden moment w bardzo długim procesie.

Paşabağ leży obok większej historii. Niedaleko drogi leży Zelve, zespół trzech dolin, w których mieszkańcy mieszkali w jaskiniach do lat 50. XX wieku, kiedy to zagrożenie obwałowaniami skalnymi zmusiło do ewakuacji. Mieszkańcy zostali przesiedleni do nowej wioski w pobliżu, a Zelve stało się skansenem pustych domów jaskiniowych, kościołów i wykutego w skale meczetu. Odwiedźcie te dwa miejsca razem, jeśli możecie: Paşabağ pokazuje kominy w ich najbardziej rzeźbiarskim wydaniu, a Zelve pokazuje, jak wyglądało pełne życie wioski w skale – za życia.

Przed wyjściem odejdźcie od najbardziej zatłoczonego skupiska i znajdźcie komin, w pobliżu którego nikogo nie ma. Stańcie w jego cieniu. Wiatr, piasek i cierpliwość stworzyły tę wieżę; człowiek z żelaznym kilofem uczynił ją domem. Oba rodzaje dzieł są widoczne z miejsca, w którym stoicie – gładki stożek ukształtowany przez pogodę, schludne wejście wycięte ręcznie. Winorośl dojrzewa między nimi. Wracając do wejścia, idźcie dłuższą drogą przez rzędy drzew.