Thành phố ngầm Derinkuyu

Bước xuống đường hầm một bước, nhiệt độ giảm ngay. Không khí trở nên mát lạnh và có mùi khoáng chất, giống như bên trong một cái giếng. Âm thanh trở nên phẳng lặng — tiếng bước chân, tiếng thở, tiếng xáo trộn của nhóm người phía trước. Trần nhà khiến những du khách cao hơn phải cúi người. Ánh sáng ban ngày biến mất sau lưng bạn chỉ trong vài giây, được thay thế bởi những dãy đèn điện. Ở đâu đó bên dưới, đường hầm tiếp tục kéo dài — xuống, và xuống nữa. Bạn đang bước vào Derinkuyu, thành phố ngầm được khai quật sâu nhất ở Cappadocia, và thế giới bên trên sẽ không theo bạn vào.

Derinkuyu có nghĩa là giếng sâu trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, và thị trấn hiện đại phía trên lấy tên từ những đường hầm xuyên qua lòng đất này. Thành phố ngầm đạt độ sâu khoảng 85 mét. Nó có nhiều tầng; một phần mở cửa cho du khách tham quan, được chiếu sáng và thông gió, trong khi các khu vực sâu hơn vẫn đóng cửa. Không ai chắc chắn nó có thể chứa được bao nhiêu người. Ước tính lên đến hàng nghìn người, và một số tuyên bố còn đưa ra con số cao hơn nhiều. Ngay cả những con số thận trọng nhất cũng mô tả một thị trấn thực sự: khu nhà ở, nhà bếp, chuồng ngựa, kho chứa, giếng nước và nơi thờ cúng — tất cả đều nằm dưới lòng đất.

Việc tái khám phá hang động này là một câu chuyện nổi tiếng ở địa phương. Năm 1963, một cư dân đang sửa chữa nhà cửa đã phá vỡ một bức tường và tìm thấy một lối đi phía sau nó — rồi một căn phòng khác, rồi cầu thang dẫn xuống. Việc khai quật đã hé lộ từng tầng một, và địa điểm này đã mở cửa cho du khách tham quan chỉ vài năm sau đó. Từ lâu, dân làng đã sử dụng những căn phòng hang động nông làm hầm chứa và kho lạnh. Những gì nằm sâu hơn, bên dưới tầng hầm của họ, thậm chí còn khiến họ ngạc nhiên. Thị trấn này đã sống trên nóc của một thành phố bí ẩn.

Ai là người đầu tiên đào nó? Câu trả lời trung thực: nó phát triển qua nhiều thế kỷ, và nguồn gốc của nó vẫn còn mơ hồ. Một số nhà nghiên cứu cho rằng những căn phòng sớm nhất thuộc về người Phrygia, một dân tộc Anatolia đã cai trị vùng này gần ba nghìn năm trước. Những người khác lại chỉ ra những thói quen đào bới trong đá núi lửa mềm thậm chí còn lâu đời hơn. Điều chắc chắn là sự bành trướng mạnh mẽ dưới thời Kitô giáo Byzantine, khoảng từ thế kỷ thứ bảy trở đi, khi các cuộc tấn công càn quét khắp Anatolia và toàn bộ cộng đồng cần một nơi nào đó để ẩn náu. Thành phố mà bạn đang đi qua phần lớn là công trình của họ.

Các công trình phòng thủ vẫn bảo vệ các hành lang. Tại những điểm quan trọng, bạn sẽ phải luồn lách qua những cánh cửa tròn khổng lồ — những bánh xe đá cứng hình cối xay có thể lăn ngang lối đi từ bên trong. Một lỗ nhỏ ở giữa có thể cho phép quân phòng thủ quan sát phía bên kia — hoặc đâm giáo qua đó. Cửa chỉ có thể mở từ phía được bảo vệ. Kết hợp với các đường hầm được cố tình đào thấp và hẹp, buộc quân xâm lược phải cúi người đi thành hàng một, chúng khiến thành phố gần như không thể bị tấn công.

Việc thông gió mới là kỳ tích kỹ thuật thực sự. Các giếng thẳng đứng xuyên suốt chiều sâu của thành phố, đưa không khí lên các tầng thấp nhất. Đứng dưới một giếng và nhìn lên — bạn có thể cảm nhận được luồng gió trên mặt mình. Các giếng này cũng đóng vai trò như giếng nước, dẫn nước từ sâu bên dưới, và một số giếng được cho là không thông lên mặt đất, bảo vệ nguồn nước khỏi bị nhiễm độc trong thời gian bị bao vây. Không khí trong lành, nước sạch và lớp cách nhiệt bằng đá dày giữ cho thành phố có thể sinh sống được — một sự mát mẻ liên tục trong hầm, cả mùa hè lẫn mùa đông.

Các căn phòng cho bạn biết cuộc sống hàng ngày diễn ra như thế nào. Chuồng ngựa gần các tầng trên che chở cho động vật — máng ăn của chúng được khắc vào tường ở độ cao ngang mõm. Những gian bếp san sát nhau, khói có thể bốc lên tận ống thông gió; trần nhà đen kịt vì muội than cổ xưa. Bạn sẽ đi qua những máy ép rượu và dầu, những hốc tường để đựng chum dự trữ, và những hành lang dài dành cho sinh hoạt cộng đồng. Sâu hơn nữa là một không gian hình chữ thập được xác định là một nhà thờ. Niềm tin tôn giáo đã chìm xuống lòng đất cùng với mọi thứ khác — không có gì thiết yếu được để lại trên mặt đất.

Thành phố này không phải là nơi ở lâu dài. Nó là nơi trú ẩn trong trường hợp khẩn cấp — được sử dụng khi quân đội hoặc quân cướp vượt qua cao nguyên, rồi lại rời đi khi nguy hiểm qua đi. Các cộng đồng có thể ở lại dưới lòng đất hàng tuần, đó là lý do tại sao việc dự trữ và cung cấp nước lại quan trọng đến vậy. Di sản Kitô giáo của vùng này kéo dài rất lâu: một cộng đồng Kitô giáo nói tiếng Hy Lạp đã sống ở khu vực này cho đến năm 1923, khi cuộc trao đổi dân cư giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ chấm dứt sự hiện diện kéo dài nhiều thế kỷ. Sự ra đi của họ đã khép lại chương cuối cùng của những người hiểu rõ nhất về những đường hầm này.

Derinkuyu không phải là trường hợp duy nhất. Những nơi trú ẩn dưới lòng đất nằm rải rác khắp Cappadocia — hơn một trăm nơi đã được biết đến, từ những căn phòng ẩn đơn lẻ đến những thành phố nhiều tầng. Gần đó, Kaymaklı là một ví dụ tuyệt vời khác về công trình được khai quật, trải rộng nơi Derinkuyu đào sâu. Người dân địa phương nói rằng một đường hầm dài vài kilomet nối liền hai thành phố. Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy những đoạn đường hầm dài, nhưng toàn bộ tuyến đường chưa bao giờ được khai quật từ đầu đến cuối. Hãy coi toàn bộ đường hầm như một câu chuyện được kể bằng đá.

Một chuyến tham quan sẽ đòi hỏi thể lực. Các lối đi thấp, cầu thang dốc, và một số đường hầm nối liền yêu cầu phải đi khom lưng hàng chục mét. Mũi tên đánh dấu các tuyến đường một chiều riêng biệt xuống và lên. Nếu không gian chật hẹp làm bạn khó chịu, hãy suy nghĩ kỹ trước khi xuống – việc quay lại ngược chiều rất khó. Nhiệt độ mát mẻ quanh năm, vì vậy hãy mang theo áo khoác ngay cả vào mùa hè. Và thỉnh thoảng hãy dừng lại để cho đám đông đi trước. Chỉ cần một mình trong giây lát ở một căn phòng nhỏ, bạn sẽ nghe thấy những gì cư dân nơi đây đã nghe: hầu như không có gì cả.

Điều đáng nhớ là tại sao tất cả những điều này tồn tại. Không ai đục đẽo một thành phố từ đá tảng chỉ vì sự tiện lợi. Mỗi mét đều được cắt bởi những người đã lường trước nguy hiểm và chuẩn bị cho nó – một cách kiên nhẫn, qua nhiều thế hệ. Nhưng điều gây ấn tượng mạnh nhất với du khách không phải là sự ảm đạm mà là trật tự: thông gió, nước, thức ăn, thờ cúng, tất cả đều được tính toán kỹ lưỡng. Khi bị đe dọa, các cộng đồng này không hề tan rã. Họ đã tổ chức lại và đào hầm trú ẩn.

Khi bạn leo trở lại lối vào, hãy chú ý đến khoảnh khắc ánh sáng ban ngày trở lại — một ánh sáng mờ nhạt quanh một góc, rồi đến một cánh cửa, sau đó là ánh nắng chói chang của vùng Anatolia. Hầu hết du khách đều dừng lại và chớp mắt. Hãy dành một chút thời gian để cảm nhận hơi ấm trên da và cơn gió mà bạn đã không còn để ý đến dưới lòng đất. Những người từng trú ẩn ở đây đã leo lên hướng về ánh sáng đó khi nguy hiểm qua đi, sau nhiều ngày hoặc nhiều tuần ở dưới lòng đất. Việc trồi lên mặt đất chính là mục đích của tất cả. Thành phố đã thành công mỗi khi người dân của nó bước ra ngoài.