डेरिंकुयू भूमिगत शहर

बोगद्यात एक पाऊल खाली टाकताच तापमान कमी होते. हवा थंड आणि खनिजयुक्त होते, जणू एखाद्या विहिरीच्या आतली हवा. आवाज सपाट होतात — तुमच्या पावलांचा आवाज, तुमचा श्वास, पुढच्या गटाच्या फरफटण्याचा आवाज. छतामुळे उंच पर्यटकांना वाकावे लागते. काही सेकंदातच तुमच्या मागे दिवसाचा प्रकाश नाहीसा होतो आणि त्याची जागा विजेच्या दिव्यांच्या माळा घेतात. कुठेतरी खाली, तो मार्ग पुढे जातच राहतो — खाली, आणि पुन्हा खाली. तुम्ही कपाडोशियामधील सर्वात खोल खोदलेल्या भूमिगत शहर, डेरिंकुयूमध्ये प्रवेश करत आहात, आणि जमिनीवरील जग तुमच्यामागे आत येणार नाही.

तुर्की भाषेत डेरिंकुयूचा अर्थ 'खोल विहीर' असा होतो, आणि जमिनीला भेदणाऱ्या विहिरींवरूनच वरच्या आधुनिक शहराला त्याचे नाव मिळाले आहे. हे भूमिगत शहर सुमारे ८५ मीटर खोलीपर्यंत पोहोचते. त्यात अनेक स्तर आहेत; एक भाग पर्यटकांसाठी खुला आहे, जिथे प्रकाश आणि हवा खेळती राहते, तर पुढील भाग बंद आहेत. त्यात किती लोक राहू शकतील याची कोणालाही खात्री नाही. अंदाजे हजारो लोक राहू शकतात, आणि काही दावे तर त्याहूनही जास्त आहेत. अगदी सावध आकडेवारीसुद्धा एका खऱ्याखुऱ्या शहराचे वर्णन करते: राहण्याची जागा, स्वयंपाकघर, तबेले, कोठारे, विहिरी आणि एक प्रार्थनास्थळ — हे सर्व जमिनीखाली होते.

याचा आधुनिक पुनर्शोध ही एक प्रसिद्ध स्थानिक कथा आहे. १९६३ मध्ये, आपल्या घराची दुरुस्ती करणाऱ्या एका रहिवाशाने एक भिंत फोडली आणि त्याला तिच्यामागे एक मार्ग सापडला — त्यानंतर दुसरी खोली, आणि मग खाली जाणाऱ्या पायऱ्या. उत्खननामुळे एकामागून एक स्तर उघडकीस आले आणि काही वर्षांतच हे स्थळ पर्यटकांसाठी खुले झाले. गावकरी बऱ्याच काळापासून उथळ गुहेतील खोल्यांचा वापर तळघर आणि शीतगृह म्हणून करत होते. त्यांच्या स्वतःच्या तळघराखाली, अधिक खोलवर जे काही होते, त्याने त्यांनाही आश्चर्यचकित केले. हे गाव एका लपलेल्या शहराच्या छतावर वसलेले होते.

हे सर्वात आधी कोणी खोदले? खरे उत्तर: ते अनेक शतकांमध्ये वाढत गेले आणि त्याची सुरुवात अस्पष्ट आहे. काही संशोधक सर्वात जुन्या खोल्यांचा संबंध फ्रिजियन लोकांशी जोडतात, जे सुमारे तीन हजार वर्षांपूर्वी या प्रदेशावर राज्य करणारे अनातोलियन लोक होते. तर इतर जण मऊ ज्वालामुखी खडकात खोदण्याच्या त्याहूनही जुन्या सवयींकडे निर्देश करतात. बायझंटाईन काळातील ख्रिश्चनांच्या काळात, साधारणपणे सातव्या शतकापासून पुढे, शहराचा प्रचंड विस्तार झाला हे सर्वमान्य आहे. त्या काळात अनातोलियावर हल्ले चढले आणि संपूर्ण समुदायांना गायब होण्यासाठी एका जागेची गरज होती. तुम्ही ज्या शहरातून फिरता, ते शहर बहुतांशी त्यांचेच काम आहे.

संरक्षण व्यवस्था अजूनही मार्गांचे रक्षण करते. महत्त्वाच्या ठिकाणी तुम्हाला प्रचंड गोल दरवाजांमधून कसेबसे जावे लागेल — हे दरवाजे म्हणजे कठीण खडकापासून बनवलेल्या जात्याच्या दगडाच्या आकाराच्या चाकांसारखे होते, जे आतून मार्गाच्या पलीकडे घरंगळवले जाऊ शकत होते. मध्यभागी असलेल्या एका लहान छिद्रातून कदाचित रक्षकांना पलीकडची बाजू पाहता येत असावी — किंवा त्यातून भाला खुपसता येत असावा. हे दरवाजे फक्त संरक्षित बाजूनेच उघडता येत होते. मुद्दामहून कमी उंचीवर आणि अरुंद खोदलेल्या बोगद्यांमुळे आक्रमणकर्त्यांना एकामागोमाग एक वाकून चालावे लागत असे, ज्यामुळे शहरावर हल्ला करणे जवळजवळ अशक्य झाले होते.

हवा खेळती ठेवणे हा खरा अभियांत्रिकीचा विजय होता. शहराच्या संपूर्ण खोलीतून उभ्या विहिरी खाली जातात, ज्या सर्वात खालच्या थरांपर्यंत हवा पोहोचवतात. त्यापैकी एकाखाली उभे राहून वर पाहिल्यास, तुम्हाला तुमच्या चेहऱ्यावर हवेचा झोत जाणवेल. हे बोगदे विहिरी म्हणूनही वापरले जात, जे खूप खोलवर असलेल्या पाण्यापर्यंत पोहोचत होते, आणि असे म्हटले जाते की काही विहिरी जमिनीवर अजिबात उघडत नव्हत्या, ज्यामुळे वेढा घातला असताना पाणीपुरवठ्यात विषबाधा होण्यापासून संरक्षण मिळत असे. ताजी हवा, स्वच्छ पाणी आणि दगडांचे जाड इन्सुलेशन यामुळे हे शहर राहण्यायोग्य राहिले — उन्हाळा आणि हिवाळा दोन्ही ऋतूंमध्ये तळघरात सतत थंडावा असे.

येथील खोल्यांमधून दैनंदिन जीवन कसे चालत असे हे कळते. वरच्या मजल्यांजवळील तबेले जनावरांना आश्रय देत असत — त्यांचे गव्हाण भिंतींमध्येच तोंडाच्या उंचीवर कोरलेले आहे. स्वयंपाकघरे अशा ठिकाणी एकत्र बांधलेली आहेत जिथे धूर व्हेंट्सपर्यंत पोहोचू शकेल; त्यांची छते प्राचीन काजळीने काळी पडली आहेत. तुम्हाला वाईन आणि तेलाचे घाणे, साठवणुकीच्या भांड्यांसाठी कोनाडे आणि लांब सामुदायिक सभागृहे दिसतील. आणखी खोलवर एक क्रॉसच्या आकाराची जागा आहे, जी चर्च म्हणून ओळखली जाते. श्रद्धा इतर सर्व गोष्टींसोबत जमिनीखाली आली — जमिनीवर कोणतीही अत्यावश्यक गोष्ट सोडली गेली नाही.

हे शहर कायमचे घर नव्हते. ते आपत्कालीन परिस्थितीसाठी एक आश्रयस्थान होते — जेव्हा सैन्य किंवा हल्लेखोर पठार ओलांडत असत तेव्हा त्याचा वापर केला जात असे, आणि धोका टळल्यावर ते पुन्हा सोडून दिले जात असे. समुदाय अनेक आठवडे जमिनीखाली राहत असत, म्हणूनच साठवणूक आणि पाणी इतके महत्त्वाचे होते. या प्रदेशाचा ख्रिस्ती वारसा खूप जुना आहे: १९२३ पर्यंत या भागात एक ग्रीक-भाषिक ख्रिस्ती समुदाय राहत होता, जेव्हा ग्रीस आणि तुर्की यांच्यातील लोकसंख्येच्या देवाणघेवाणीमुळे अनेक शतकांपासून चालत आलेले त्यांचे अस्तित्व संपुष्टात आले. त्यांच्या निघून जाण्याने, ज्या लोकांना हे बोगदे सर्वात चांगले माहीत होते, त्यांच्या जीवनाचा शेवटचा अध्याय संपला.

डेरिंकुयू एकटे नाही. कपाडोशियामध्ये भूमिगत आश्रयस्थाने सर्वत्र पसरलेली आहेत — शंभरहून अधिक ज्ञात आहेत, ज्यात एका गुप्त खोलीपासून ते बहुमजली शहरांपर्यंतचा समावेश आहे. जवळचे कायमाक्ली हे उत्खनन केलेले दुसरे मोठे उदाहरण आहे, जे डेरिंकुयूच्या खोल उत्खननाच्या ठिकाणी विस्तीर्ण पसरलेले आहे. स्थानिकांच्या मते, अनेक किलोमीटर लांबीचा एक बोगदा या दोन शहरांना जोडतो. संशोधकांना लांब मार्ग सापडले आहेत, परंतु संपूर्ण मार्ग कधीही सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत उघडला गेला नाही. या संपूर्ण बोगद्याला त्याच्या मागे काही दगड असलेली एक कथा समजा.

येथील भेट शारीरिक श्रमाची आहे. मार्ग कमी उंचीचे आहेत, पायऱ्या तीव्र उताराच्या आहेत आणि काही जोडणाऱ्या बोगद्यांमधून जाण्यासाठी अनेक मीटर वाकून चालावे लागते. खाली आणि वर जाण्यासाठी वेगवेगळे एकमार्गी मार्ग बाणांनी दर्शवलेले आहेत. जर तुम्हाला अरुंद जागांची भीती वाटत असेल, तर खाली उतरण्यापूर्वी काळजीपूर्वक विचार करा — प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने मागे फिरणे कठीण आहे. येथील तापमान वर्षभर थंड राहते, त्यामुळे उन्हाळ्यातही एक गरमागरम कपड्यांचा थर सोबत ठेवा. आणि गर्दीला पुढे जाऊ देण्यासाठी अधूनमधून थांबा. एका बाजूच्या खोलीत क्षणभर एकटे असताना, रहिवाशांना जे ऐकू येत होते तेच तुम्हालाही ऐकू येईल: जवळजवळ काहीच नाही.

हे सर्व का अस्तित्वात आहे, हे लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. सोयीसाठी कोणीही खडकातून शहर कोरत नाही. प्रत्येक मीटर अशा लोकांनी कोरला आहे, ज्यांना धोक्याची अपेक्षा होती आणि त्यांनी त्यासाठी तयारी केली होती — पिढ्यानपिढ्या संयमाने. तरीही, पर्यटकांना सर्वात जास्त प्रभावित करणारी गोष्ट म्हणजे येथील भीषणता नव्हे, तर सुव्यवस्था: हवा खेळती राहण्याची सोय, पाणी, अन्न, उपासना, या सर्वांचा विचारपूर्वक केलेला वापर. धोक्याच्या परिस्थितीत, हे समुदाय विखुरले नाहीत. ते संघटित झाले आणि त्यांनी खोदकाम केले.

जेव्हा तुम्ही प्रवेशद्वाराकडे परत चढता, तेव्हा दिवसाचा प्रकाश परत येण्याच्या क्षणाची वाट पाहा — एका कोपऱ्यातून एक मंद प्रकाश, मग एका दरवाज्यातून, आणि त्यानंतर अनातोलियन सूर्याचा प्रखर प्रकाश. बहुतेक पर्यटक थांबतात आणि डोळे मिचकावतात. तुमच्या त्वचेवरील ऊब आणि जमिनीखाली ज्या वाऱ्याकडे तुमचे लक्षच गेले नव्हते, तो अनुभवण्यासाठी एक क्षण घ्या. ज्या लोकांनी येथे आश्रय घेतला होता, ते धोका टळल्यावर, जमिनीखाली अनेक दिवस किंवा आठवड्यांनंतर त्याच प्रकाशाकडे वर चढले. वर येणे हाच तर त्यांचा मुख्य उद्देश होता. जेव्हा जेव्हा शहरातील लोक पुन्हा बाहेर पडले, तेव्हा तेव्हा शहर यशस्वी झाले.