कॅपाडोसिया

बर्नरचा आवाज ऐका. प्रत्येक निरभ्र सकाळी सूर्योदयापूर्वी, या दऱ्यांमधून एक मंद गर्जना ऐकू येते — प्रोपेनच्या ज्वाळा कपड्यांमध्ये गरम हवा ढकलत असतात. हवा थंड आणि कोरडी असते. पायाखालचा खडक फिकट, मऊ आणि किंचित खडूच्या रंगाचा असतो. त्यावर बोट फिरवताच धूळ उडते. आकाश राखाडी रंगातून नारंगी रंगात बदलू लागताच, डझनभर फुगे डोंगररांगांवरून वर उडतात. जमिनीवरून तो आवाज अधूनमधून येतो... मग शांतता... आणि पुन्हा एक मोठा आवाज. कपाडोशियामध्ये आलेल्या पर्यटकाचा हा सहसा पहिला क्षण असतो.

हा भूप्रदेश ज्वालामुखींमुळे तयार झाला आहे. मध्य अनातोलियाच्या या भागातील प्राचीन उद्रेकांनी पठार राखेने झाकून टाकले. ही राख कठीण होऊन 'टफ' नावाचा एक मऊ खडक तयार झाला. त्यानंतर पाऊस, वारा आणि बर्फ वितळल्याने तो खडक खूप काळापर्यंत झिजत राहिला. काही स्तंभांच्या माथ्यावर बेसॉल्टचे कठीण थर साचले आणि त्यांनी त्यांच्या खालील मऊ खडकाचे संरक्षण केले. याचा परिणाम म्हणजे तो आकार, ज्याचे फोटो काढायला लोक येतात — एक सडपातळ, फिकट रंगाचे शिखर, ज्याच्या माथ्यावर एक गडद रंगाचा मोठा दगड तोललेला असतो. स्थानिक लोक याला 'फेअरी चिमनी' (परींच्या चिमण्या) म्हणतात.

हे पहिले आश्चर्य आहे. खडक नुकताच उघडा पडलेला असताना हाताच्या अवजारांनी कापण्याइतका मऊ असतो. एकदा कापलेल्या पृष्ठभागाला हवा लागली की तो कठीण होतो. त्यामुळे एखादे कुटुंब काही आठवड्यांत एक खोली कोरू शकत असे आणि मग कालांतराने अधिक मजबूत होत जाणाऱ्या कवचात राहू शकत असे. लोकांनी हजारो वर्षांपासून याचा फायदा घेतला. संपूर्ण प्रदेशात तुम्हाला कोरलेले तबेले, कोठारे, द्राक्षारस काढण्याची यंत्रे, कबुतरांची घरे आणि छतावर अजूनही काजळीचे काळे डाग असलेली स्वयंपाकघरे आढळतील.

गोरेमे या प्रदेशाच्या मध्यभागी वसलेले आहे. गावाच्या आसपास, भिक्षूंनी आणि गावकऱ्यांनी थेट कड्यांमध्येच प्रार्थनास्थळे कोरली आहेत. त्यापैकी बऱ्याच प्रार्थनास्थळांच्या आत चित्रे काढलेली आहेत. काही चित्रे थेट खडकावर काढलेल्या साध्या लाल नक्षीच्या आहेत. तर काहींमध्ये निळ्या, गेरू आणि गडद लाल रंगात संपूर्ण दृश्ये दाखवलेली आहेत. गोरेमे ओपन एअर म्युझियम या खडकात कोरलेल्या चर्चच्या समूहाचे संरक्षण करते. युनेस्कोने १९८५ मध्ये या परिसराचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला. कडक उन्हाळ्यातही आतील भाग थंड राहतो.

आणि मग आहेत भूमिगत शहरे. डेरिंकुयू आणि कायमाक्ली या सर्वात प्रसिद्ध आहेत. ह्या गुहा नाहीत. लोकांनी त्या मुद्दामहून, एकावर एक मजले खोदल्या, ज्यात जमिनीपासून सर्वात खालच्या मजल्यांपर्यंत हवा खेळती राहण्यासाठी मार्ग आहेत. येथे विहिरी, स्वयंपाकघरे, साठवणुकीच्या खोल्या आणि मजल्यांच्या मध्ये लांब, उताराचे बोगदे आहेत. गोल दगडी दरवाजे फक्त आतूनच मार्गांवरून सरकवून नेता येत असत. हल्ल्यांच्या वेळी संपूर्ण वस्त्या खाली येऊन राहत आणि धोका टळेपर्यंत तिथेच थांबत.

वर कड्यांकडे पाहिल्यास तुम्हाला लहान चौकोनी उघड्या जागा दिसतील, ज्यांना अनेकदा पांढऱ्या रंगाची चौकट असते. ही कबुतरांची घरे आहेत. येथील शेतकरी शतकानुशतके कबुतरे पाळत होते, पण मांसासाठी नाही. त्यांना त्यांची विष्ठा हवी होती. कबुतराच्या खतामुळे, एरवी निकृष्ट आणि कमी सुपीक असलेल्या जमिनीतील द्राक्षांच्या आणि फळांच्या बागांना खत मिळत असे. काही कबुतरांच्या घरांचे दर्शनी भाग रंगीत नक्षी आणि शिलालेखांनी सजवलेले आहेत. येथे जे काही प्राचीन आणि धार्मिक दिसते, त्यातील बरेचसे प्रत्यक्षात शेतीशी संबंधित होते.

प्रत्येक दरीचे स्वतःचे वैशिष्ट्य आहे. रोझ व्हॅली (गुलाबी दरी) आणि रेड व्हॅली (लाल दरी) यांना ही नावे दिवसाच्या शेवटी खडकांच्या रंगावरून मिळाली आहेत, जेव्हा मंद प्रकाशात कडे गुलाबी आणि नारंगी रंगाचे दिसतात. लव्ह व्हॅलीमध्ये (प्रेम दरी) सर्वात उंच आणि अरुंद स्तंभ आहेत. पिजन व्हॅली (कबूतर दरी) गोरेमे आणि उचिसार यांना एका सावलीच्या वाटेने जोडते. इहलारा व्हॅली पुन्हा वेगळी आहे — ही एक हिरवीगार नदीची दरी असून तिच्या भिंतींमध्ये चर्च कोरलेली आहेत. यापैकी बहुतेक मार्गांवरून दोन गावांमध्ये चालत जाण्यासाठी दोन तास लागतात.

उचिसार किल्ला हा नेहमीच्या अर्थाने किल्ला नाही. तो एकच उंच खडकाचा भाग आहे, जो खोल्या, मार्ग आणि खिडक्यांनी पोकळ केलेला आहे. शिखरावरून तुम्ही बहुतेक प्रदेश पाहू शकता. ओर्ताहिसारमध्ये याच कल्पनेची एक लहान आवृत्ती आहे. विसाव्या शतकातील बऱ्याच काळासाठी, कुटुंबे अजूनही या खडकातील घरांमध्ये राहत होती. जेव्हा अधिकाऱ्यांनी दगडाचे काही भाग असुरक्षित ठरवले, तेव्हा अनेकांनी तेथून स्थलांतर केले आणि नंतर काही रिकामी घरे हॉटेल्स बनली.

अशा प्रकारे गुहा हॉटेल्सची सुरुवात झाली. धान्य साठवण्यासाठी किंवा जनावरांसाठी कोरलेल्या खोल्यांमध्ये आता पलंग आणि स्नानगृहे आहेत. खडकामुळे तापमान स्थिर राहते, त्यामुळे या खोल्या उन्हाळ्यात थंड आणि हिवाळ्यात उबदार राहतात. तुम्ही अशा एखाद्या खोलीत राहिल्यास, भिंतीवर हात ठेवा. ती थंडही वाटत नाही आणि गरमही. जीर्णोद्धाराचे काम मूळ कोरीव कामाचे संरक्षण करण्याच्या नियमांनुसार केले जाते, त्यामुळे तुम्हाला अनेकदा नवीन नळजोडणीच्या बाजूला जुने कोनाडे आणि शेल्फ्स जागेवरच ठेवलेले दिसतील.

अवानोस उत्तरेला, किझिलिर्माक नदीच्या काठावर वसलेले आहे. नदीच्या नावाचा अर्थ 'लाल नदी' असा आहे आणि तिच्या काठावरील चिकणमातीमुळे या शहराला व्यापार मिळतो. येथील कुंभार फार पूर्वीपासून एकाच प्रकारच्या साहित्यावर काम करत आले आहेत. काहीजण अजूनही मोटरऐवजी पायाने फिरवले जाणारे चाक वापरतात. काही मिनिटे एखाद्याला निरखून पाहिल्यास तुम्हाला दिसेल की या साधनात किती कमी बदल झाला आहे. फोटो काढण्यापूर्वी विचारा — बहुतेक कार्यशाळा आनंदाने होकार देतात.

कप्पाडोसियामध्ये वाइनसुद्धा बनवली जाते. येथील ज्वालामुखीची माती द्राक्षांच्या वेलींसाठी अनुकूल आहे आणि परिचित आंतरराष्ट्रीय जातींसोबतच स्थानिक द्राक्षांच्या जातीही वाढतात. टेस्टी कबाब हा रात्रीच्या जेवणात लोक मागवतात तो पदार्थ — मांस आणि भाज्या एका बंद मातीच्या भांड्यात मंद आचेवर शिजवल्या जातात, जे जेवणाच्या टेबलावरच फोडले जाते. भांडे येण्यापूर्वी ते कसे उघडले जाते हे विचारा. काही रेस्टॉरंट्स लहान हातोडीचा वापर करतात. तर काही जण भांड्याच्या मानेभोवती चाकूचे पाते फिरवतात, जोपर्यंत ते वेगळे होत नाही.

येथील हिवाळा सर्व काही बदलून टाकतो. पठारावर बर्फ पडतो आणि तो लहान खडकांवर टोपी आणि रेषांच्या रूपात स्थिरावतो. फिकट खडकांवरील हा पांढरा रंग परिसरातील बहुतेक रंग नाहीसा करतो. कमी पर्यटक येतात, खोल्यांचे दर कमी होतात आणि निरभ्र सकाळी बलून राईड्स अजूनही सुरू असतात. जर तुम्हाला गर्दी आवडत नसेल आणि थंडीची पर्वा नसेल, तर अनेक छायाचित्रकारांना हाच ऋतू गुपचूप पसंत असतो.

येथील खाद्यपदार्थ ऋतू आणि साठवणुकीच्या पद्धतीनुसार बदलतात. सुकवलेले जर्दाळू, अक्रोड आणि पेकमेझ — द्राक्षांच्या रसापासून उकळून बनवलेला घट्ट पाक — यांमुळे कुटुंबे हिवाळा सहज पार करतात. भोपळ्याच्या बिया भाजून कागदी शंकूंमध्ये विकल्या जातात. गावाकडच्या नाश्त्याची मागणी केल्यास, तुम्हाला चीज, ऑलिव्ह, मधमाशांचे पोळे, टोमॅटो आणि घट्ट मलई अशा लहान लहान पदार्थांनी भरलेले टेबल दिसेल. हे प्रचंड प्रमाणात अन्न असते, आणि ते तसेच असायला हवे.

क्षणभर स्थिर उभे राहा आणि जवळच्या खडकाकडे पाहा. त्यावर कुठेतरी एक दरवाजा, एक कडा किंवा लहान चौकोनी छिद्रांची रांग दिसेल. कोणीतरी ती हाताने कोरली होती, त्या काळी योग्य वाटणाऱ्या कारणांसाठी — धान्य साठवण्यासाठी, बकरीला आश्रय देण्यासाठी, प्रार्थना करण्यासाठी, लपण्यासाठी. ज्वालामुखींनी ते साहित्य तयार केले. बाकीचे काम माणसांनी केले. तुमच्या सभोवतालचा बराचसा दगड एकेकाळी कोणाची तरी जमीन, किंवा छत, किंवा छपर होता. वारा आजही त्या सर्वावर आपले काम करत आहे.