उचिसार किल्ला

इथे वारा सतत वाहत असतो. तो पठारावरून वाहतो, तुमच्या जॅकेटला ओढतो आणि सोबत धूळ व सुक्या गवताचा वास घेऊन येतो. तुमच्या समोर एक प्रचंड खडक उभा आहे, जो फिकट रंगाचा असून त्यावर शेकडो गडद छिद्रे आहेत. पक्षी त्यांतून आत-बाहेर जातात. त्याच्या पृष्ठभागावर पायऱ्या दिसतात आणि नाहीशा होतात. हा आहे उचिसार किल्ला — बांधलेला किल्ला नाही, तर खोदलेला किल्ला. लोकांनी इथे भिंती उभारल्या नाहीत. त्यांनी मऊ दगडाचा एक डोंगर घेतला आणि त्याला पोकळ केले.

या नावात ‘टोक’ आणि ‘किल्ला’ या तुर्की शब्दांचा संयोग आहे — साधारणपणे, ‘कड्यावरचा किल्ला’. हा खडक कपाडोशियाच्या या भागातील सर्वात उंच ठिकाण आहे आणि उचिसार गाव त्याच्या पायथ्याशी वसलेले आहे, जिथे जुनी दगडी घरे उतारावर काही अंतरापर्यंत चढतात. शिखरावरून, संपूर्ण कोरलेल्या भूभागाचे दृश्य दिसते — गोरेमेच्या दऱ्या, अनोख्या खडकांच्या रांगांनी भरलेल्या पर्वतरांगा, आणि निरभ्र दिवशी पूर्वेला दूरवर दिसणारे एरसीयेस पर्वताचे बर्फाच्छादित शंकू — तोच ज्वालामुखी ज्याच्या प्राचीन उद्रेकांनी हा सर्व खडक निर्माण केला.

ही उत्पत्तीची कथा येथे इतर कोणत्याही ठिकाणापेक्षा अधिक महत्त्वाची आहे. एरसीयेस आणि हसनसह अनेक ज्वालामुखींनी लाखो वर्षांमध्ये हा प्रदेश राखेखाली गाडला. ही राख घट्ट होऊन टफ नावाचा खडक तयार झाला — एक मऊ, हलका दगड जो सहजपणे कोरला जातो पण मजबूत उभा राहतो. पाऊस आणि वाऱ्याने त्याचे कमकुवत थर काढून टाकले, ज्यामुळे मनोरे, पर्वतरांगा आणि हा एक प्रचंड मोठा खडक शिल्लक राहिला. मानव येथे आले आणि त्यांनी या दगडाचे रहस्य शोधून काढले: साध्या लोखंडी अवजारांनी काही दिवसांत एक खोली तयार करता येत होती. संपूर्ण गावे खडकावर घरे बांधण्याऐवजी खडकातच वसली.

त्याच्या इतिहासातील बहुतेक काळ, हे एक आश्रयस्थान होते. कपाडोशिया सैन्य आणि हल्लेखोरांच्या मार्गावर वसलेले होते, आणि हा प्रदेश शतकानुशतके वादग्रस्त सीमांच्या जवळ होता. जेव्हा धोका जवळ यायचा, तेव्हा गावकरी खडकात आश्रय घेत असत. अरुंद बोगदे आतून बंद केले जाऊ शकत होते आणि अन्न व पाणी कोरलेल्या खोल्यांमध्ये साठवले जात असे. शिखरावरून, रक्षकांना अनेक किलोमीटर दूरवरून येणारे संकट दिसू शकत होते. उचिसारने प्रदेशातील इतर किल्ल्यांसोबत टेहळणीची एक साखळी तयार केली होती, ज्यात जवळच्या ओर्ताहिसार येथील अशाच एका पोकळ खडकाचा समावेश होता.

येथे निश्चित कालनिर्णय दुर्मिळ आहेत. खडकावर कोणताही स्थापना शिलालेख नाही आणि त्याच्या खोल्या इतक्या वेळा पुन्हा कोरल्या गेल्या आहेत की पुरातत्वशास्त्रज्ञांना त्याचे थर उलगडणे कठीण जाते. लिखित स्रोतांमध्ये फार कमी माहिती आहे. त्याऐवजी जे टिकून आहे ते म्हणजे त्या जागेचे तर्कशास्त्र — टेहळणी, आश्रयस्थान, कोठार — जे शतकानुशतके अशा लोकांकडून पुनरावृत्त झाले आहे ज्यांची नावे आता अज्ञात आहेत. ही अनामिकता कपाडोशियाचे वैशिष्ट्य आहे. येथील सर्वात मोठी स्मारके कुदळीने शेतकऱ्यांनी बनवली होती, वास्तुविशारदांसह सम्राटांनी नव्हे. तुम्ही चढताना हे लक्षात ठेवा: प्रत्येक खोली ही हवामान, भूक किंवा युद्धावर कोणाचा तरी व्यावहारिक उपाय होता.

खडकाचा आतील भाग म्हणजे पायऱ्या, बोगदे आणि भुयारांनी जोडलेल्या खोल्यांचा एक चक्रव्यूह आहे — घरे, कोठारे, पाण्याच्या टाक्या आणि कबुतरखाने, जणू काही कोणत्याही मूळ योजनेशिवाय एकावर एक रचलेली आहेत. पिढ्यानपिढ्या गरजेनुसार नवीन खोल्या तयार करत गेल्या. धूप आणि भूस्खलनामुळे काही खोल्या बंद झाल्या आहेत, तर काही उघड्या पडल्या आहेत; तुम्हाला असे दरवाजे दिसतील जे आता मोकळ्या हवेत उघडतात. शिखराकडे जाणारी चढण कोरलेल्या पायऱ्यांमधून जाते, ज्यांना आधुनिक काळात अधिक मजबूत करून कठडे बसवण्यात आले आहेत. सावकाश चढा आणि जाताना बाजूच्या खोल्यांमध्ये डोकावून पाहा. काजळीने काळवंडलेले छत जुन्या स्वयंपाकघरांच्या आणि चुलींच्या खुणा दर्शवतात.

शिखर म्हणजे एक लहान चौथरा आहे, जिथे तुर्कीचा ध्वज आहे आणि मध्य अनातोलियातील सर्वात विस्तीर्ण दृश्यांपैकी एक दृश्य येथून दिसते. इथून, आजूबाजूचा परिसर स्वतःच सर्व काही सांगतो. दऱ्यांमधून पाण्याचा निचरा कसा होतो आणि कुठे मऊ खडक झिजून घळ्या तयार झाल्या आहेत, हे तुम्ही पाहू शकता. डोंगरमाथ्यांवर गावे वसलेली आहेत; तर दऱ्यांच्या सपाट जमिनीवर फळबागा आणि द्राक्षबागा आहेत. पहाटे गोरेमेच्या दिशेने फुगे सोडले जातात आणि संध्याकाळी मावळत्या सूर्यामुळे खडक मधासारखा लाल होतो. छायाचित्रकार या दोन्ही तासांना खूप महत्त्व देतात, आणि ते का, हे समजणे सोपे आहे.

गोरेमेच्या बाजूला किल्ल्याच्या खाली गुवरसिन्लिक — कबुतरांची दरी — पसरलेली आहे, जिचे नाव तिच्या कड्यांमध्ये कोरलेल्या हजारो कबुतरखान्यांमुळे पडले आहे. शेतकऱ्यांनी खडकात उंच ठिकाणी लहान खोल्या खोदल्या, पक्ष्यांना आकर्षित करण्यासाठी प्रवेशद्वारांना पांढरा रंग दिला आणि द्राक्षांच्या व फळबागांसाठी खत म्हणून त्यांची विष्ठा गोळा केली. ही संपूर्ण शांत अर्थव्यवस्था कबुतरांवरच उभारली गेली होती. अनेक कबुतरखाने आजही दिसतात आणि काहींना आजही पक्षी भेट देतात. उचिसारपासून गोरेमेपर्यंत दरीच्या संपूर्ण लांबीवर एक पायवाट आहे — जी या प्रदेशातील सर्वात सुखद पदभ्रमणांपैकी एक आहे.

हे गाव स्वतःच एका तासासाठी योग्य आहे. जुने उचिसार खालच्या उतारावर दगडी घरांच्या रांगांमध्ये वसलेले आहे — काही घरे ओसाड आहेत, तर काही काळजीपूर्वक पुनर्संचयित केली आहेत. अलिकडच्या दशकांमध्ये, जीर्णोद्धार करणाऱ्यांनी अनेक गुहा-घरांचे लहान हॉटेल्समध्ये रूपांतर केले आणि शांत रात्री व दूरवरची दृश्ये पाहू इच्छिणाऱ्या प्रवाशांचे हे गाव आवडते ठिकाण बनले. गल्ल्या अंगणांमधून वळण घेतात; द्राक्षांच्या वेली दारांवर सावली देतात. खडकाच्या पायथ्याशी असलेल्या गच्च्यांवरील चहाघरे काचेसोबतच सुंदर दृश्यही देतात.

स्थानिक लोक सांगतात की, किल्ल्यापासून पठाराच्या खूप खालपर्यंत बोगदे आहेत — वेढा पडल्यास पळून जाण्यासाठीचे मार्ग. काही मार्ग नक्कीच अस्तित्वात आहेत; ते किती लांब आहेत हा एक वेगळा प्रश्न आहे, आणि कथा सांगता सांगता वाढत जातात. सर्वात लांब कथांना लोककथाच समजा. जे निश्चित आहे ते म्हणजे साठवणूक: खडकाच्या आत असलेल्या खोल्यांमध्ये धान्य, तेल आणि पाणी साठवले जात असे, जे हल्ल्यानंतरही पुरेल इतके होते. संयम हेच धोरण होते. या कोरड्या प्रदेशात हल्लेखोर, पाण्याच्या टाक्यांवर बसलेल्या संरक्षकांपेक्षा क्वचितच जास्त वेळ थांबू शकत.

खडकाच्या पायथ्यापासून वर त्याच्या पृष्ठभागाकडे पाहा आणि त्याचा पृष्ठभाग वाचा. मोकळ्या जागा खोल्या दर्शवतात; खाचा पायऱ्या दर्शवतात; लहान छिद्रांच्या रांगा कबुतरखाने दर्शवतात. हवामानामुळे बाहेरील खडक हळूहळू सोलला जातो, म्हणूनच काही भागांना कुंपण घातले आहे. ज्या मऊपणामुळे खडक कोरण्यायोग्य बनला, तोच त्याला नाजूक बनवतो. शतकानुशतके संपूर्ण बाहेरील खोल्या झिजून गेल्या आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या मागच्या भिंती आकाशाकडे उघड्या पडल्या आहेत. या अडथळ्यांचा आदर करा — पर्वत अजूनही हळूहळू आकार बदलत आहे.

तुमच्या भेटीचा शेवट शिखरावरील रेलिंगपाशी करा, आणि प्रकाश ज्या दिशेला असेल त्या दिशेला तोंड करा. तुमच्या पायाखाली एक अशी टेकडी आहे, जिला लोकांनी हजारो वर्षांपासून पोखरून काढले आहे — त्यात झोपण्यासाठी, पिकांचा साठा करण्यासाठी, लपण्यासाठी आणि तिचे रक्षण करण्यासाठी. आता तिथे कबुतरे आणि वाऱ्याशिवाय फारसे काही आश्रय घेत नाही. त्या वाऱ्याचा आवाज क्षणभर ऐका — स्थिर, संयमी, तीच शक्ती जिने खालील दऱ्या कोरल्या. मग पायऱ्या उतरून गावाच्या आणि तिथल्या चहाच्या मळ्यांकडे जायला सुरुवात करा.