Cappadocië

Luister naar de brander. Elke heldere ochtend vóór zonsopgang klinkt er een zacht gerommel door deze valleien – propaanvlammen die hete lucht in de stof persen. De lucht is koud en droog. De rots onder je voeten is bleek, zacht en licht kalkachtig. Haal er een vinger langs en er komt stof vanaf. Terwijl de lucht van grijs naar oranje kleurt, stijgen tientallen ballonnen op boven de bergkammen. Vanaf de grond komt het geluid in stoten aan... dan stilte... dan weer een stoot. Dat is meestal de eerste minuut die een bezoeker in Cappadocië doorbrengt.

Het landschap is ontstaan door vulkanen. Oude erupties in dit deel van Centraal-Anatolië bedekten het plateau met as. De as verhardde tot een zachte steensoort, tufsteen genaamd. Regen, wind en smeltwater hebben er vervolgens heel lang in geërodeerd. Hardere basaltlagen lagen bovenop sommige kolommen en beschermden de zachtere rots eronder. Het resultaat is de vorm die mensen komen fotograferen – een slanke, bleke spits met een donkere kei erbovenop. De lokale bevolking noemt dit feeënschoorstenen.

En hier komt de eerste verrassing. Het gesteente is zacht genoeg om met handgereedschap te bewerken wanneer het net blootgelegd is. Zodra er lucht bij het bewerkte oppervlak komt, hardt het uit. Zo kon een gezin in een paar weken een kamer uithakken en vervolgens in een steeds harder wordende constructie wonen. Duizenden jaren lang maakten mensen hier gebruik van. In de hele regio vind je uitgehouwen stallen, opslagruimten, wijnpersen, duivenhokken en keukens met roet nog zwart op het plafond.

Göreme ligt in het centrum van de regio. Rondom het dorp hebben monniken en dorpelingen kapellen rechtstreeks in de rotswanden uitgehouwen. Veel daarvan zijn van binnen beschilderd. Sommige schilderingen zijn eenvoudige rode motieven die direct in de rots zijn aangebracht. Andere tonen complete taferelen in blauw, oker en dieprood. Het openluchtmuseum van Göreme beschermt een aantal van deze in de rots uitgehouwen kerken. UNESCO heeft het gebied in 1985 op de Werelderfgoedlijst geplaatst. De interieurs blijven zelfs in de hoogzomer koel.

En dan zijn er nog de ondergrondse steden. Derinkuyu en Kaymaklı zijn de bekendste. Dit zijn geen grotten. Mensen groeven ze doelbewust uit, laag na laag, met ventilatieschachten die van het oppervlak naar de onderste verdiepingen liepen. Er zijn waterputten, keukens, opslagruimten en lange, schuine tunnels tussen de verdiepingen. Ronde stenen deuren konden alleen van binnenuit over de gangen worden gerold. Hele gemeenschappen trokken hierheen tijdens aanvallen en bleven er tot het gevaar geweken was.

Kijk omhoog naar de rotswanden en je ziet kleine vierkante openingen, vaak omlijst met witte verf. Dit zijn duivenhokken. Boeren hielden hier eeuwenlang duiven, niet voor het vlees, maar voor de uitwerpselen. Duivenmest bemestte de wijngaarden en boomgaarden in een verder arme en dunne grond. Sommige duivenhokken hebben versierde gevels met geschilderde patronen en inscripties. Veel van wat er hier oud en religieus uitziet, was in werkelijkheid agrarisch.

De valleien hebben elk hun eigen karakter. Rozenvallei en Rode Vallei ontlenen hun naam aan de kleur van de rotsen aan het einde van de dag, wanneer het lage licht de kliffen roze en oranje kleurt. Liefdesvallei herbergt de hoogste en smalste rotsformaties. De Duivenvallei verbindt Göreme en Uçhisar via een schaduwrijk pad. De Ihlaravallei is weer heel anders: een groene rivierkloof met kerken die in de rotswanden zijn uitgehouwen. Een wandeling tussen twee dorpen duurt op de meeste van deze routes een paar uur.

Het kasteel van Uçhisar is geen kasteel in de gebruikelijke zin van het woord. Het is een enkele, hoge rotsformatie, uitgehold met kamers, gangen en ramen. Vanaf de top heb je uitzicht over een groot deel van de regio. Ortahisar heeft een kleinere versie van hetzelfde concept. Gedurende een groot deel van de twintigste eeuw woonden er nog steeds families in deze rotswoningen. Velen verhuisden toen de autoriteiten delen van de steen onveilig achtten, en sommige van de leegstaande woningen werden later hotels.

Zo zijn de grothotels ontstaan. Kamers die vroeger werden uitgehouwen voor graanopslag of voor dieren, bevatten nu bedden en badkamers. De rots houdt een constante temperatuur vast, waardoor deze kamers in de zomer koel en in de winter warm blijven. Als je er verblijft, leg dan eens je hand op de muur. Die voelt noch koud noch warm aan. Restauratiewerkzaamheden volgen regels die bedoeld zijn om het originele houtsnijwerk te beschermen, dus je zult vaak oude nissen en planken zien die naast nieuwe leidingen zijn behouden.

Avanos ligt in het noorden, aan de rivier de Kızılırmak. De naam van de rivier betekent Rode Rivier, en de klei langs de oevers vormt de basis van de lokale economie. Pottenbakkers werken hier al heel lang met hetzelfde materiaal. Sommigen gebruiken nog steeds een draaischijf, die met de voet wordt aangedreven in plaats van met een motor. Kijk een paar minuten naar een pottenbakker en je zult zien hoe weinig het gereedschap is veranderd. Vraag toestemming voordat je foto's maakt – de meeste werkplaatsen geven daar graag toestemming voor.

In Cappadocië wordt ook wijn gemaakt. De vulkanische grond is geschikt voor wijnbouw, en lokale druivensoorten groeien er naast bekende internationale soorten. Testi kebab is het gerecht dat men 's avonds bestelt – vlees en groenten die langzaam gaar worden gegaard in een afgesloten aardewerken pot, die aan tafel wordt opengebroken. Vraag van tevoren hoe de pot wordt geopend. Sommige restaurants gebruiken een kleine hamer. Andere halen een mes langs de hals van de pot totdat deze openbreekt.

De winter verandert hier alles. Op het plateau valt sneeuw, die zich in de vorm van kapjes en strepen op de rotsformaties nestelt. Het wit tegen de bleke rotsen ontneemt het landschap grotendeels zijn kleur. Er komen minder bezoekers, de hotelkamers zijn goedkoper en op heldere ochtenden worden er nog steeds ballonvaarten uitgevoerd. Als je niet van drukte houdt en de kou je niet stoort, is dit het seizoen waar veel fotografen stiekem de voorkeur aan geven.

Het eten hier is afhankelijk van de seizoenen en de manier waarop het wordt bewaard. Gedroogde abrikozen, walnoten en pekmez – een dikke siroop gemaakt van druivensap – hielpen gezinnen de winter door te komen. Pompoenpitten worden geroosterd en in papieren puntzakken verkocht. Vraag naar een dorpsontbijt en je krijgt een tafel vol kleine schaaltjes: kaas, olijven, honingraat, tomaat en clotted cream. Het is een enorme hoeveelheid eten, en dat is de bedoeling.

Sta even stil en kijk naar de dichtstbijzijnde rotswand. Ergens daarin bevindt zich een deuropening, een richel of een rij kleine vierkante gaten. Die stenen werden met de hand gehakt, om een reden die destijds logisch was: om graan op te slaan, een geit te beschermen, te bidden of je te verstoppen. De vulkanen vormden het materiaal. De mensen deden de rest. Veel van de stenen om je heen waren ooit iemands vloer, plafond of dak. De wind heeft er nog steeds invloed op.