Karlskirche

Ga aan de rand van de Karlsplatz staan en kijk omhoog. De twee zuilen rijzen als wachters op – veertig meter hoog, omhuld met spiraalvormige reliëfs die naar de hemel reiken. Tussen hen in verrijst een koepel boven een portiek van witte steen, en het geheel lijkt te zweven tegen de achtergrond van de daklijn van Wenen. Dit is de Karlskirche, de Sint-Karel Borromeokerk, en ze is anders dan alle andere kerken in de stad.

Het gebouw is ontstaan uit de pest. In 1713 werd Wenen geteisterd door de laatste grote epidemie. Keizer Karel VI deed een gelofte: als de stad het zou overleven, zou hij een kerk bouwen voor zijn beschermheilige, Karel Borromeo, de Italiaanse kardinaal die een eeuw eerder pestslachtoffers in Milaan had verzorgd. De epidemie verdween. De keizer hield zich aan zijn woord. De bouw begon in 1716 en de kerk werd ingewijd in 1737, een jaar na het overlijden van architect Johann Bernhard Fischer von Erlach. Zijn zoon, Joseph Emanuel, voltooide het werk.

De twee zuilen zijn het eerste waar mensen naar vragen. Ze doen denken aan de Zuil van Trajanus in Rome, die oude monumenten van keizerlijke triomf. Hier zijn ze gekerstend – de spiraalvormige banden tonen scènes uit het leven van Sint Karel Borromeo, uitgehouwen in laag reliëf. De ene zuil staat voor standvastigheid, de andere voor barmhartigheid. Sta dichtbij en je kunt figuren in gewaden onderscheiden, zieken die verzorgd worden, een kardinaal die knielt in gebed. De zuilen omlijsten de ingang, maar dragen deze niet – het zijn vrijstaande sculpturen, puur theater.

De portiek is geïnspireerd op het Pantheon in Rome, met zijn zes Korinthische zuilen en driehoekige fronton. Daarboven verrijst de koepel – een groene koperen schaal boven een fresco aan de binnenkant. De architect wilde de grandeur van Rome combineren met de verticaliteit van Noord-Europa. Het resultaat is een gebouw dat zowel oud als inventief aanvoelt, een fusie van tempel, basiliek en barok drama.

Stap naar binnen en het licht verandert. Het interieur is ovaal, niet rechthoekig, en de muren buigen zachtjes naar binnen. De koepel boven je hoofd is beschilderd met een fresco van Johann Michael Rottmayr – het toont de opname van Sint Karel Borromeo in de hemel, omringd door wervelende wolken en engelen. De kleuren zijn zacht, de penseelstreken los. In de zomer stroomt het licht door de lantaarn op de top van de koepel en straalt de hele ruimte.

Tegen een kleine vergoeding kun je met een lift de koepel in en naar een uitkijkplatform dat rond het fresco loopt. Je staat op ooghoogte met de geschilderde figuren, dichtbij genoeg om de penseelstreken en de scheuren in het pleisterwerk te zien. Het is een zeldzame kans om een barokplafond van binnenuit te bekijken, en het perspectief is desoriënterend – de engelen lijken groot, de architectuur blijkt een illusie.

Het altaar is een sculpturale massa van wit en goud, met zuilen die kronkelen als gerstesuiker en een zonnestralenregen van vergulde stralen achter het tabernakel. Aan weerszijden openen zich kleinere kapellen die grenzen aan de hoofdruimte, elk met een eigen altaarstuk en votiefkaarsen. De akoestiek is uitstekend — de kerk organiseert meerdere avonden per week concerten en de muziek vult de ovale ruimte zonder echo.

Buiten verdubbelt de reflecterende vijver voor de kerk het beeld — zuilen, koepel, portiek, alles weerspiegeld in het stille water. Op windstille dagen is de weerspiegeling bijna perfect en staan fotografen langs de rand van de vijver om de symmetrie vast te leggen. In de winter wordt de vijver leeggepompt en ligt het stenen bassin er leeg bij, maar het uitzicht vanaf de overkant van de Karlsplatz blijft een van de mooiste van Wenen.

De kerk staat aan de rand van de oude stad, waar de Ringstrasse begint aan zijn bocht rond het centrum. Aan de westkant doemt het Weense Secession-gebouw laag en goudkleurig op. Aan de oostkant flankeren het Musikverein en het Künstlerhaus de boulevard. De Karlskirche vormt het ankerpunt van deze hoek van de stad, een barok monument in een wijk die later de Art Nouveau en het modernisme omarmde.

De naam van de kerk eert zowel Sint-Karel Borromeo als keizer Karel VI, een verdubbeling van devotie en politiek. De keizer wilde een monument dat hem zou overleven, een uiting van Habsburgse vroomheid en macht. En dat kreeg hij. De kerk heeft oorlogen, bezettingen en de val van het rijk zelf overleefd. Ze staat er nu nog steeds zoals in 1737 – een samensmelting van Romeinse ambitie en Weens vakmanschap, een gebouw dat weigert tot één enkele traditie te behoren.

Als u wegloopt, kijk dan nog eens achterom. De zuilen vangen het licht op verschillende manieren, afhankelijk van het uur – goudkleurig bij zonsopgang, in de schaduw rond het middaguur, stralend bij zonsondergang. De koepel verandert van kleur met de lucht. De kerk is een soort klok, die de tijd niet in uren aangeeft, maar in de langzame beweging van steen en koper door de seizoenen heen.