Karlsplatz

Sta midden op de Karlsplatz en je voelt de stad ademen. Trams glijden voorbij over stalen rails, hun bellen klinken boven het gezoem van het verkeer. Onder je voeten kronkelt een van Europa's drukste metrolijnen door de rotsbodem. Boven je glanzen de twee paviljoens van het oude stadtbahnstation als groen-gouden juwelenkistjes, hun koperen koepels verweerd tot een kopergroen.

Dit plein heeft geen enkele architect, geen stichtingsbesluit. Het is in lagen gegroeid over drie eeuwen, gevormd door de pest, het rijk en de onophoudelijke dynamiek van het moderne openbaar vervoer. De naam is een eerbetoon aan keizer Karel VI, die beloofde een kerk te bouwen als Wenen de pest van 1713 zou overleven. De stad overleefde. De kerk verrees. De Karlsplatz werd de grens tussen de oude ommuurde stad en de zuidelijke buitenwijken.

De Karlskirche domineert de westelijke rand – een barokke koepel geflankeerd door twee vrijstaande zuilen, gemodelleerd naar de zuil van Trajanus in Rome. Fischer von Erlach ontwierp het als een visueel argument, waarbij Romeinse grandeur werd vermengd met Byzantijnse rondingen en een Weense voorliefde voor theatraliteit. De zuilen dragen spiraalvormige reliëfs die het leven van Sint Karel Borromeo, de patroonheilige van pestslachtoffers, uitbeelden. Kom dichterbij en je ziet hoe de steen van kleur verandert in het middaglicht, van crème naar honingkleur naar lichtroze.

Aan de overkant van het plein markeren de twee paviljoens van Otto Wagner een ander tijdperk. Gebouwd in 1898 voor de Stadtbahn, zijn het meesterwerken van de Jugendstil – Wenen's antwoord op de Art Nouveau. Wagner bekleedde ze met witte marmeren platen, bijeengehouden door zichtbare koperen bouten, en bekroonde ze met vergulde ornamenten. De boodschap was radicaal voor die tijd: structuur en decoratie konden eerlijke partners zijn, geen tegenstanders. In het ene paviljoen is nu een klein café gevestigd, in het andere een bescheiden tentoonstellingsruimte. Beide dragen nog steeds de vage geur van oude steen en metaal.

Tussen de kerk en de paviljoens strekt zich een verzonken plein uit, aangelegd in de jaren zeventig toen de metro erdoorheen werd gegraven. Destijds was het controversieel – critici zeiden dat het de eenheid van het plein tenietdeed. Tegenwoordig functioneert het als een openluchtruimte, beschut tegen de wind, met bankjes en ondiepe vijvers. Skateboarders claimen 's avonds het gladde beton. Kantoorpersoneel luncht op de trappen. De ruimte heeft zijn eigen ritme gevonden.

Het Resselpark, een smalle strook groen aan de zuidelijke flank, is vernoemd naar Josef Ressel, de boswachter die de schroefpropeller uitvond. Een standbeeld van hem staat tussen de platanen, grotendeels genegeerd. Maar het park is belangrijk – het verzacht de harde geometrie van het plein, biedt schaduw in de zomer en omlijst het uitzicht op de lange neoklassieke gevel van de Technische Universiteit.

Karlsplatz is een scharnierpunt. De Ringstrasse buigt iets naar het noorden en voert toeristen naar de opera en de musea. De Naschmarkt strekt zich uit naar het westen, Wenen's oudste en meest geurige levensmiddelenmarkt. De Wien, lang geleden geasfalteerd, stroomt onder het plein door in een betonnen kanaal. Je kunt hem nog steeds zien door de roosters bij de paviljoens – een donkere waterloop die ooit de zuidelijke grens van de stad markeerde.

Het karakter van het plein verandert met het uur. 's Ochtends vroeg stromen forenzen uit de metro, met een vastberaden blik en een kop koffie in de hand. De middagzon overspoelt het plein en verandert de koepel van de Karlskirche in een witte gloed. Laat in de middag, wanneer het licht laag staat, gloeien de paviljoens als lantaarns. Na zonsondergang wordt de kerk verlicht, waardoor de zuilen bleek afsteken tegen de hemel.

Dit is geen ansichtkaartplein. Het is een werkend kruispunt, een plek waar de stad dagelijks doorheen trekt. Maar sta lang genoeg stil en de verschillende lagen openbaren zich – de barokke zelfverzekerdheid van de kerk, de modernistische helderheid van de paviljoens, het onzichtbare gezoem van de metro eronder. Elk tijdperk heeft zijn sporen nagelaten zonder het voorgaande uit te wissen.

Ga bij de vijver staan en kijk hoe de reflectie van de koepel rimpelt wanneer er een tram voorbijkomt. Let op hoe de koperen bouten van de paviljoens dezelfde groene kleur hebben gekregen als de koepels. Luister naar de zwakke echo van voetstappen in de tunnel. Karlsplatz eist geen aandacht op. Het beloont die juist.

Kijk bij het verlaten van het plein nog een keer achterom. Het plein draagt zijn tegenstrijdigheden met gemak – heilig en profaan, oud en nieuw, monument en doorgaande weg. Dat evenwicht is een bijzondere gave van Wenen, en Karlsplatz is daar een van de duidelijkste uitingen van.