Diyarbakır-muren en Hevsel-tuinen

Leg je hand op de muur. De steen is donkergrijs, bijna zwart, ruw met kleine gaatjes als een spons, en na een ochtend in de zon is hij echt heet. Dit is basalt, afgekoeld vulkanisch gesteente, en de hele vestingmuur rond deze stad is ervan gebouwd. Boven op de wal duwt de wind je van de open kant. Beneden en achter je hoor je de stad – claxons, een verkoper die roept, een schoolplein. De muur bevindt zich tussen die twee werelden.

De omwalling loopt meer dan vijf kilometer rond de oude stad, langs de rand van een basaltplateau boven de Tigris. Tientallen torens staan erlangs, rond, vierkant en veelhoekig, met onregelmatige tussenafstanden. Op sommige plaatsen reikt de muur tot de hoogte van een gebouw van vijf verdiepingen. Delen zijn vele malen herbouwd, waardoor je verschillende tijdperken kunt aflezen aan de metselwerk en de kleur. Bijna niets hier stamt uit één enkele periode.

Vier hoofdpoorten openen door de muur, en hun namen vertellen je iets over de lokale geografie. De noordelijke poort is de Bergpoort, die uitkijkt op het hoogland. De westelijke poort is de Urfa-poort, aan de weg naar Şanlıurfa. De zuidelijke poort is de Mardin-poort. De oostelijke poort heet de Nieuwe Poort en kijkt uit op de rivier. Handelaren, legers en pelgrims gebruikten deze vier poorten eeuwenlang, en ook nu nog stroomt er verkeer doorheen.

Loop langs de stadsmuur naar het zuiden en je vindt twee torens die eruit springen. Beide werden gebouwd in 1208, onder de Artuqidische heersers van de stad, en beide zijn rijkelijk versierd met houtsnijwerk. Let op de dubbele adelaar en de gevleugelde leeuwen met krullende staarten, die in banden rond de tamboer van de toren zijn uitgehouwen. Boven en onder de toren lopen brede stroken Arabische inscripties in een hoekig schrift. Dit steenhouwwerk is bedoeld om van een afstand te kunnen worden gelezen door iedereen die de toren nadert.

Blijf de oppervlakken bekijken terwijl je loopt. Deze muren dragen inscripties van vele verschillende heersers, in het Grieks, Arabisch, Perzisch en Ottomaans Turks, uitgehouwen op verschillende hoogtes over een periode van meer dan duizend jaar. Sommige vermelden een reparatie, sommige noemen een bevelhebber, sommige zijn religieus van aard. Samen vormen ze een openbaar register van iedereen die deze stad in bezit heeft gehad en dat feit aan de buitenkant wilde laten vastleggen. Er zijn maar weinig gebouwen die zo'n lange schriftelijke registratie op hun gevel bewaren.

Aan de noordkant bevindt zich het binnenfort, een ommuurde vesting binnen de stadsmuren. Binnenin vind je binnenplaatsen, een oud gebouw van de provinciale gouverneur, een kerk en een museum dat nu is gevestigd in gerestaureerde administratieve gebouwen. De grond hier is veel langer bewoond dan de zichtbare bouwwerken doen vermoeden. Vanaf de noordoostelijke rand heb je het eerste heldere uitzicht op de riviervallei, en dat uitzicht is de reden om naar boven te klimmen.

Kijk nu naar het oosten en naar beneden, en de kleuren veranderen compleet. Tussen de voet van de muren en de Tigris ligt een brede strook groen – moestuinen, boomgaarden, populieren en irrigatiekanalen. Dit zijn de Hevsel-tuinen. Ze worden al heel lang bewerkt en voorzien de stad binnen de muren van voedsel, en ze worden tot op de dag van vandaag nog steeds bewerkt. In de zomer is het contrast extreem: zwarte stenen, dan een strook intens groen, dan een bleke rivier.

De watermeloenen van Diyarbakır komen van deze grond. Ze staan lokaal bekend om hun enorme formaat, en de stad organiseert een wedstrijd voor de zwaarste. Meloenen, aubergines, komkommers, kruiden en moerbeien komen allemaal uit deze percelen. De tuinen zijn ook belangrijk voor vogels. De strook water, bomen en natte grond is een rustplaats op een migratieroute, en vogelaars komen hier voor soorten die elders in de regio moeilijk te zien zijn.

In 2015 werden de muren en de tuinen samen toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van UNESCO. De vermelding beschouwt ze als één geheel in plaats van twee aparte, en dat is een nuttig idee. Een fort op een klif en een moestuin eronder zijn geen aparte verhalen. De stad overleefde lange belegeringen mede doordat dat land en die rivier binnen haar bereik lagen. Verdediging en voedselvoorziening waren hetzelfde probleem.

Volg de muur naar beneden richting de rivier en je komt bij een oude brug met een lange rij spitsbogen die de weg over de Tigris voert. Een inscriptie op de brug vermeldt het jaartal 1065, wat het tot een van de oudste nog functionerende bruggen van het land maakt. De brug is gebouwd van hetzelfde zwarte basalt. Ga aan één uiteinde staan en kijk over het brugdek – de bogen zijn niet identiek en het wegdek loopt iets omhoog naar het midden.

Nog iets over deze steen. Het basalt is afkomstig van een laag vulkanisch massief ten westen van de stad, genaamd Karacadağ. Die naam duikt op in een heel ander onderzoeksgebied. Genetisch onderzoek naar tarwe heeft een van de vroegste gedomesticeerde tarwevariëteiten teruggevoerd naar wilde populaties die op diezelfde hellingen groeiden. Dus de rots waaruit deze muren zijn gebouwd en de grond waar de landbouw begon, liggen op dezelfde plek op de kaart. De tuinen onder u vormen een later hoofdstuk in dat verhaal.

Zoek een rustig stukje van de vestingmuur op in de late namiddag en ga zitten. Het basalt houdt de warmte vast en zal aangenaam warm aanvoelen onder u. De tuinen veranderen van groen naar grijsgroen, de rivier vangt het laatste zonlicht op en gierzwaluwen schieten onder de balustrade door. Achter u blijft de stad haar gebruikelijke geluiden maken. Je zit op een zwarte stenen rand tussen een werkende stad en een werkend veld, en beide zijn hier al heel lang bezig.