Mury Diyarbakır i ogrody Hevsel

Połóż dłoń na murze. Kamień jest ciemnoszary, prawie czarny, szorstki z drobnymi dziurkami jak gąbka, a po poranku w słońcu jest naprawdę gorący. To bazalt, schłodzona skała wulkaniczna, i z niego zbudowano całe fortyfikacje wokół miasta. Na wale wiatr smaga cię od otwartej strony. W dole i z tyłu słyszysz miasto – klaksony samochodów, nawoływania sprzedawcy, szkolne boisko. Mur znajduje się pomiędzy tymi dwoma elementami.

Okrążenie biegnie przez ponad pięć kilometrów wokół starego miasta, wzdłuż krawędzi bazaltowego płaskowyżu nad Tygrysem. Wzdłuż niego stoją dziesiątki wież, okrągłych, kwadratowych i wielokątnych, w nieregularnych odstępach. W niektórych miejscach mur wznosi się na wysokość pięciopiętrowego budynku. Jego fragmenty były wielokrotnie przebudowywane, więc w przebiegu i kolorze można odczytać różne epoki. Prawie nic tu nie jest jednym okresem.

W murze otwierają się cztery główne bramy, a ich nazwy zdradzają lokalną geografię. Brama północna to Brama Górska, zwrócona w stronę wyżyn. Zachodnia to Brama Urfa, przy drodze do Şanlıurfy. Południowa to Brama Mardin. Wschodnia, zwana Nową Bramą, zwrócona jest w stronę rzeki. Kupcy, armie i pielgrzymi korzystali z tych czterech przejść przez wieki, a ruch uliczny nadal się nimi odbywa.

Idąc na południe wzdłuż muru, natrafisz na dwie wieże, które wyróżniają się na tle pozostałych. Obie zostały zbudowane w 1208 roku, za panowania władców miasta z dynastii Artukidów, i obie zdobią głębokie, rzeźbione zdobienia. Zwróć uwagę na dwugłowego orła i uskrzydlone lwy z zawiniętymi ogonami, wycięte w pasy oplatające bęben wieży. Powyżej i poniżej biegną szerokie pasy arabskiej inskrypcji w kanciastym piśmie. Jest to kamienna rzeźba, którą każdy, kto się zbliży, powinien odczytać z daleka.

Wpatruj się w powierzchnię podczas spaceru. Na tych murach znajdują się inskrypcje wielu władców, w języku greckim, arabskim, perskim i osmańskim, wyryte na różnych wysokościach przez ponad tysiąc lat. Niektóre z nich upamiętniają naprawę, inne wymieniają dowódcę, jeszcze inne mają charakter religijny. Razem tworzą one publiczny rejestr wszystkich, którzy władali tym miastem i chcieli, aby ten fakt został odnotowany na zewnątrz. Niewiele budynków na świecie zachowało tak długą historię pisemną na swojej elewacji.

Na północnym krańcu znajduje się wewnętrzna forteca, otoczone murem obronnym miasto. Wewnątrz znajdują się dziedzińce, dawny budynek gubernatora prowincji, kościół i muzeum, które obecnie zajmuje odrestaurowane budynki administracyjne. Teren ten był zamieszkany znacznie dłużej, niż sugerują widoczne struktury. Z północno-wschodniego krańca muru roztacza się pierwszy wyraźny widok na dolinę rzeki, a widok ten jest powodem, by wspiąć się na górę.

Teraz spójrz na wschód i w dół, a kolor całkowicie się zmieni. U podnóża murów a Tygrysu rozciąga się szeroki pas zieleni — ogródki warzywne, sady, topole i kanały irygacyjne. To Ogrody Hevsel. Uprawiane są od dawna, zaopatrując miasto w żywność wewnątrz murów, i nadal są uprawiane. Latem kontrast jest ekstremalny: czarny kamień, potem pas intensywnej zieleni, a potem blada rzeka.

Arbuzy z Diyarbakır pochodzą z tej ziemi. Lokalnie słyną z dorastania do ogromnych rozmiarów, a miasto organizuje konkurs na najcięższy okaz. Z tych pól pochodzą melony, bakłażany, ogórki, zioła i morwy. Ogrody są również ważne dla ptaków. Pas wody, drzew i podmokłego gruntu stanowi przystanek na szlaku migracji, a obserwatorzy ptaków przybywają tu, aby obserwować gatunki, które trudno zobaczyć gdzie indziej w regionie.

W 2015 roku mury i ogrody zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wpis traktuje je jako jedno, a nie dwa, i to jest właśnie użyteczna idea. Twierdza na klifie i ogród warzywny poniżej to nie oddzielne historie. Miasto przetrwało długie oblężenia po części dlatego, że ten teren i ta rzeka były w jego zasięgu. Obrona i obiad stanowiły ten sam problem.

Podążając murem w dół, w kierunku rzeki, dotrzesz do starego mostu z długim szeregiem ostrołukowych łuków, przez które prowadzi droga przez Tygrys. Inskrypcja na nim wskazuje rok 1065, co czyni go jednym ze starszych czynnych mostów w kraju. Jest zbudowany z tego samego czarnego bazaltu. Stań na jednym końcu i spójrz wzdłuż pomostu – łuki nie są identyczne, a nawierzchnia drogi lekko wznosi się ku środkowi.

Jeszcze jedna uwaga na temat tego kamienia. Bazalt pochodzi z niskiego masywu wulkanicznego na zachód od miasta o nazwie Karacadağ. Ta nazwa pojawia się w zupełnie innej dziedzinie badań. Badania genetyczne pszenicy wykazały, że jedna z najwcześniejszych udomowionych odmian pszenicy pochodzi od dzikich populacji rosnących na tych samych zboczach. Zatem skała, z której zbudowano te mury, i grunt, na którym rozpoczęto uprawę roli, znajdują się w tym samym miejscu na mapie. Ogrody poniżej to późny rozdział tej historii.

Znajdź spokojny fragment wału obronnego późnym popołudniem i usiądź. Bazalt trzyma ciepło i będzie ci ciepło pod nogami. Ogrody zmieniają kolor z zielonego na szarozielony, rzeka łapie ostatnie promienie słońca, a jerzyki przemykają pod parapetem. Za tobą miasto wciąż wydaje swój zwykły hałas. Siedzisz na czarnej kamiennej krawędzi między pracującym miastem a polem uprawnym, a oba są tu, robiąc to, od bardzo dawna.