Mausoleum in Halicarnassus

Dit is stil hier. Voëls beweeg deur die denne- en olyfbome, en verkeer gons vaagweg van die strate van Bodrum anderkant die muur. Voor jou lê 'n ingesonke reghoek van ligte klip - fondamente, loopgrawe, verspreide tromme en blokke. Wees eerlik met jou oë: dit is 'n ruïne op grondvlak. Pas dan jou verbeelding aan, want op hierdie presiese plek het een van die Sewe Wonders van die Antieke Wêreld gestaan, 'n graf so beroemd dat dit grafte vir ewig herdoop het.

Die betrokke man was Mausolus, heerser van Karië, die streek rondom jou. Amptelik was hy 'n satraap - 'n provinsiale goewerneur wat die Persiese Ryk bedien het - maar in die praktyk het hy soos 'n koning regeer. In die vierde eeu v.C. het hy sy hoofstad na Halicarnassus verskuif, die stad wat Bodrum geword het, en dit herbou met mure, 'n paleis en 'n teater. Hy het sy eie graf as die middelpunt beplan. Toe hy in 353 v.C. oorlede is, was die projek reeds aan die gang.

Sy opvolger was Artemisia, wat beide sy suster en sy vrou was - koninklike huwelike in Karië het mag binne die familie gehou. Antieke skrywers vertel 'n ontstellende verhaal oor haar hartseer: daar word gesê dat sy haar man se as in haar drankie gemeng het en haarself sy lewende graf gemaak het. Storie of nie, sy het die konstruksie aangedryf. Sy is slegs ongeveer twee jaar na hom oorlede, maar die vakmanne het besluit om die monument in elk geval te voltooi, na bewering as 'n gedenkteken vir hul eie vaardigheid.

Wat hulle voltooi het, was buitengewoon. Die graf het ongeveer vyf-en-veertig meter – omtrent die hoogte van 'n moderne vyftienverdiepinggebou – in drie gestapelde dele verrys. 'n Lang reghoekige podium het die begrafnis gehou. Daarbo het 'n kolonnade van marmerpilare geloop, soos 'n Griekse tempel wat in die lug opgelig is. Daarbo het 'n trapvormige piramidedak geklim, en heel bo het 'n marmer-vierperdwa gestaan. Standbeelde en gekerfde frieze het die gebou op elke vlak bedek. Niks soos dit het bestaan nie.

Ons weet selfs wie dit gemaak het, danksy die Romeinse skrywer Plinius die Ouere. Hy het opgeteken dat die argitekte Satyros en Pythius was, en dat vier van die mees gevierde Griekse beeldhouers van die tyd – Scopas, Bryaxis, Timotheus en Leochares – elk een kant van die gebou geneem het. Stel jou daardie rangskikking voor: vier mededingende meesters, een per fasade, wat meeding in marmer op dieselfde monument. Die graf was 'n beeldhougalery voordat dit enigiets anders was.

Antieke skrywers het dit op die lys van die Sewe Wonders geplaas, saam met die piramides van Egipte en die hangende tuine van Babilon. En dit het iets bereik wat geeneen van die ander reggekry het nie: dit het in die woordeboek verskyn. Die heerser se naam, Mausolus, het die woord mausoleum geword - nou die term vir 'n groot graf in Engels en baie ander tale. Sê die woord enige plek in die wêreld, en jy haal hierdie heuwelhang aan. Dit is 'n seldsame soort onsterflikheid.

Die gebou het die ryk wat dit sien opkom het, en die daarna, oorleef. Dit het sowat vyftienhonderd jaar gestaan, langer as byna enige van sy mededingers op die Wonderslys. Die einde daarvan het stadig gekom, nie in 'n enkele ramp nie. 'n Reeks aardbewings tussen die twaalfde en vyftiende eeue het die kolonnade gebreek, die strydwa laat val en uiteindelik die groot massa marmer in die hoop blokke gebring wat latere geslagte gevind het.

Toe kom die herwinners. In die vyftiende en sestiende eeue het die Ridders van die Hospitaal hul kasteel by die hawe versterk – die vesting wat jy vandag nog kan besoek – en die gevalle Wonder het hul prooi geword. Gesnyde groen klippe en gepoleerde marmer uit die graf is in die kasteelmure ingegaan, waar skerp oë dit steeds kan vind. 'n Latere kroniekskrywer het opgeteken dat die ridders selfs in 'n pragtige grafkamer ingebreek het en dit kort daarna geplunder gevind het. Behandel daardie verslag met omsigtigheid, soos historici doen.

Die wetenskaplike hoofstuk het in die 1850's begin toe die Britse argeoloog Charles Newton die terrein opgespoor en opgegrawe het. Hy het plate van die fries – Grieke wat in woedende beweging teen Amasones veg – en twee kolossale standbeelde na Londen gestuur. Die standbeelde staan vandag bekend as Mausolus en Artemisia, hoewel die name 'n raaiskoot is; geen inskripsie bevestig wie hulle uitbeeld nie. Hulle staan nou in die Britse Museum, kalm en monumentaal, 'n baie lang ent van hierdie stil tuin af.

So wat is eintlik hier? Loop oor die platform en lees die grond. Jy kan die reghoekige sny naspoor waar die fondamente gestaan het, saam met dreineringskanale wat in die rots uitgekap is, trappe en die toegang tot die grafkelder. Kolomtromme en gekerfde fragmente rus in die gras. 'n Klein oordekte galery vertoon 'n model van die monument, afgietsels van die frieze en vondste van die terrein. Begin daar - dit gee jou verbeelding die steierwerk wat dit nodig het.

Daar is nog een plek om te kyk: op. Staan aan die rand van die platform en herbou die graf in die lug bo jou - podium, kolomme, piramide, strydwa, vyf-en-veertig meter marmer wat in die Egeïese son flits, sigbaar vir elke skip wat die hawe binnevaar. Matrose het dit vir 'n duisend jaar as 'n landmerk gebruik. Die dorp het oor die uitsig gegroei, maar die geometrie is steeds joune om op te rig, en geen aardbewing kan daardie weergawe raak nie.

Voordat jy gaan, luister weer na die dennebome en laat die stilte sy werk doen. Elke mausoleum op Aarde - presidensieel, keiserlik, munisipaal - dra hierdie heuwelhang se naam soos 'n handtekening. Die gebou het geval, die beeldhouwerke het verstrooi, en tog het die idee verder gereis as wat die marmer ooit gedoen het. Jy staan in die gat, 'n woord agtergelaat. Wat eindes betref, maak die voëls en die middaglig 'n sagter kroon as enige strydwa.