Çemberlitaş Hamamı

Loop door de tweede deur en de lucht verandert compleet. Het is heet, vochtig en zwaar, en binnen enkele seconden nestelt het zich op je huid. Geluid gedraagt zich hier vreemd. Water stroomt in marmeren bassins en elke druppel weerkaatst als een echo vanuit de koepel. Houten klompen tikken tegen natte stenen. Ergens schraapt een metalen kom over marmer. De geur is een mengeling van zeep en warme steen. Licht valt in smalle stralen naar beneden door kleine glazen schijven in de koepel boven je.

Dit is een hamam – een Turks stoombad. Het is hier al heel lang onafgebroken in gebruik. Het gebouw dateert uit 1584. Mensen wassen zich al in deze ruimtes sinds vóór de eerste Engelse kolonie in Noord-Amerika. Het is nooit een museum geweest. Het is gerestaureerd, beschadigd, verbouwd en opnieuw gerestaureerd, maar de vlammen onder de vloer bleven branden. Er zijn maar weinig gebouwen ter wereld die nog precies de functie vervullen waarvoor ze gebouwd zijn.

Het bad werd in opdracht van Nurbanu Sultan gebouwd. Ze was de vrouw van de ene sultan en de moeder van de volgende, wat haar in het Ottomaanse systeem tot een van de machtigste personen in het rijk maakte. Volgens de overlevering werd ze in Venetië geboren en als jonge vrouw gevangengenomen, hoewel historici nog steeds van mening verschillen over haar afkomst. Wees voorzichtig met dat verhaal. Wat wel zeker is, is dat ze over een enorm fortuin beschikte en een groot deel daarvan besteedde aan openbare gebouwen.

En nu komt het deel dat de meeste bezoekers nooit horen. Dit badhuis werd niet gebouwd om Nurbanu rijker te maken. De inkomsten ervan waren verbonden aan een liefdadigheidsinstelling, een soort schenking die de Ottomanen een vakıf noemden. Het geld van de badgasten ondersteunde haar moskeecomplex aan de overkant van het water in Üsküdar, samen met de school en de bijbehorende keuken. Dus iedereen die betaalde om hier te baden, betaalde ook voor de lessen en het avondeten van iemand anders.

Het ontwerp wordt toegeschreven aan Mimar Sinan, de hoofdarchitect van het Ottomaanse hof. Hij bouwde moskeeën, bruggen en aquaducten in het hele rijk en werkte tot op hoge leeftijd. Rond 1584 liep zijn decennialange carrière ten einde. Een badhuis was een bescheiden opdracht voor zo'n man. Kijk desalniettemin eens hoe de hete ruimte is opgebouwd. De verhoudingen zijn zorgvuldig gekozen en het licht is een belangrijk aandachtspunt.

Het gebouw was een dubbel badhuis. Mannen en vrouwen hadden aparte gedeeltes, elk compleet, rug aan rug gebouwd. Toen brak de negentiende eeuw aan. De weg buiten, Divanyolu, werd verbreed voor modern verkeer en een deel van het vrouwengedeelte werd afgebroken om plaats te maken. De twee helften zijn sindsdien nooit meer gelijk geweest. Als je hoort dat een wegenbouwproject een gebouw van Sinan heeft beschadigd, klinkt dat als recent nieuws. Dat is het niet. Het gebeurde ruim een eeuw geleden.

Loop de hete ruimte binnen en blijf staan. Een koepel, gedragen door zuilen en bogen, overspant een brede ruimte en de vloer bestaat uit één doorlopende laag warm marmer. In het midden staat een verhoogd marmeren platform, de göbek taşı, ofwel navelsteen. De oven eronder verwarmt deze van onderaf. Mensen liggen erop en doen helemaal niets. Dat is de hele activiteit, en het duurt langer om het te waarderen dan de meeste bezoekers die er voor het eerst komen verwachten.

Kijk omhoog naar de koepel. Kleine openingen doorboren hem, elk bedekt met dik glas. Stoom vult de ruimte en die lichtstralen veranderen in massieve lichtkolommen die in de mist staan. Ottomaanse bouwers noemden de openingen olifantenogen. Een ruimte als deze heeft geen kunstmatige verlichting, en die heeft er ook nooit geweest. Het bad werd gevoed door daglicht, hout, water en steen. Het hele interieur verandert van uur tot uur, afhankelijk van de lucht buiten.

De volgorde is oud en eenvoudig. Je kleedt je uit in een privécabine en wikkelt je in een peştemal – een dunne katoenen doek. Houten of plastic sandalen voorkomen dat je uitglijdt. Je gaat de warmte in en blijft er lang genoeg om goed te zweten, wat meestal langer duurt dan mensen denken. Daarna spoel je jezelf af met een kleine metalen kom en koel water uit een marmeren bassin. Pas daarna begint het wassen. Als je deze stap overhaast, bederft alles wat volgt.

Daarna komt het scrubben. Een medewerker bewerkt je huid met een ruwe handschoen, een zogenaamde kese. Wat eraf komt is verbazingwekkend en er is geen beleefde manier om het te beschrijven. Dan volgt het schuim. Een stoffen zak wordt gevuld met lucht en zeep en uitgeknepen, waarna een wolk warm schuim je volledig bedekt. Het ruikt schoon en lichtzoet. Je wordt gewassen, afgespoeld met meerdere kommen water en teruggebracht naar de koelere ruimtes.

Een paar dingen die je moet weten voordat je je aanmeldt. Je wordt nooit volledig uitgekleed in de openbare ruimtes, omdat de badjas om blijft. Mannen en vrouwen gebruiken aparte gedeeltes met apart personeel, en over die afspraak valt niet te onderhandelen. De medewerkers werken snel en doortastend, en doortastend is hier geen onbeleefdheid. Als je minder druk wilt, zeg dat dan aan het begin. De diensten en prijzen variëren, dus spreek af wat je wilt voordat je je uitkleedt in plaats van erna.

Kijk voor of na je bad eens naar de stenen kolom op het plein buiten. Die is veel ouder dan het gebouw. De zuil werd opgericht in 330, toen Constantijn deze stad tot hoofdstad van het Romeinse Rijk maakte, en het belangrijkste forum van die stad stond hier. Later werden er ijzeren hoepels toegevoegd om de beschadigde stenen bij elkaar te houden. Daarom heet de buurt Çemberlitaş – de hoepelsteen. De zuil is meermaals door brand zwartgeblakerd.

Als u naar buiten komt, ga dan even zitten in de koele ruimte en drink de thee die u wordt aangeboden. Loop niet meteen de straat op. Uw lichaam heeft twintig minuten nodig om te verwerken wat er zojuist is gebeurd. Om u heen zitten andere mensen in dezelfde stilte, in dezelfde witte kleding, afkomstig uit zes of zeven verschillende landen. Buiten rijden trams langs een Romeinse zuil en een gebouw van Sinan zonder vaart te minderen. Drink eerst uw thee op.