Çamlıca-heuvel

Het eerste wat opvalt is de wind. Die waait ongehinderd over de heuvelrug en draagt de geur van dennenbomen met zich mee. Çamlıca betekent 'plaats van de dennen', en de bomen staan er nog steeds. De paden bestaan uit steen en grind. Beneden komt het stadsgeluid zwak en vlak aan, meer als het weer dan als verkeer. Theeglazen tikken tegen metalen dienbladen. Op een heldere dag is het licht hierboven harder en feller dan in de straten.

Je staat op het hoogste punt van Istanbul, aan de Aziatische kant, in de wijk Üsküdar. Vanaf deze heuvelrug kun je de Bosporus, de Zee van Marmara, de Prinseneilanden en de skyline van de oude stad zien. Op een heldere dag kun je de bruggen tellen. Dit is een van de weinige plekken waar de hele vorm van Istanbul in één oogopslag te begrijpen is: twee continenten, een smalle zeestraat en water aan drie kanten.

Mensen beklimmen deze heuvel al eeuwenlang voor het uitzicht. In de negentiende eeuw werd het een populaire bestemming voor uitstapjes. Families reden er in de vakantie en in het weekend met een koets naartoe. Ze namen eten mee, zaten onder de dennenbomen en bleven tot het donker werd. Ottomaanse schrijvers noemden de heuvel vaak. In tegenstelling tot de meeste modieuze genoegens van die tijd, kostte dit niets, behalve de reis ernaartoe. Iedereen die naar boven kon lopen, had hetzelfde uitzicht als een pasja.

In de jaren tachtig werd de tuin op de heuveltop opnieuw aangelegd in Ottomaanse stijl. Stenen paden, lage muurtjes, bloemperken en een theehuis werden tussen de bomen geplaatst. Het resultaat is niet helemaal historisch en niet helemaal modern, maar het werkt desondanks. Obers dragen dienbladen tussen de tafels. Families nestelen zich er urenlang. Het is hier heel normaal om één glas thee te bestellen en tot zonsondergang te blijven, en niemand zal je opjagen.

En nu iets wat de meeste bezoekers missen. Kijk omhoog in de herfst. Istanbul ligt aan een van de drukste vogeltrekroutes ter wereld. Ooievaars en roofvogels vliegen niet ver over open water, dus ze trekken in een trechter over de smalle zeestraat onder je. Deze heuvelrug is een van de bekendste uitkijkpunten voor die oversteek. Op een mooie septemberdag vliegen duizenden vogels in langzame spiralen over. Vogelaars komen hier met klapstoelen en blijven van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat.

De grote moskee op de heuvelrug werd in 2019 geopend. Het is de grootste moskee die in het moderne Turkije is gebouwd en biedt plaats aan tienduizenden mensen tegelijk. Het ontwerp is geïnspireerd op de klassieke Ottomaanse architectuur: een centrale koepel, halve koepels die er trapsgewijs omheen lopen en een brede binnenplaats. Van een afstand ziet het er oud uit. Van dichtbij vertelt de nieuwe steen je echter iets anders. De meningen in de stad over dit gebouw zijn verdeeld en de lokale bevolking vertelt je graag hun mening.

Tel de minaretten. Er zijn er zes. Vier ervan zijn 107,1 meter hoog. Die komma is bewust gekozen. Het verwijst naar het jaar 1071, de datum van een veldslag die Anatolië openstelde voor Turkse kolonisatie. Architecten verbergen zelden een datum in een afmeting, en bijna geen enkele bezoeker merkt deze op. Nu wel. Het gebouw draagt verschillende van die getallen, gekozen als referentiepunten in plaats van voor het effect.

En hier is een tweede verrassing. De moskee is het resultaat van een open ontwerpwedstrijd, die gewonnen werd door twee vrouwelijke architecten. Grote moskeeën worden bijna altijd door mannen ontworpen, en deze niet. Turkse kranten berichtten destijds uitgebreid over de uitslag. Wat je ook van de architectuur vindt, dat feit is in het gebouw terug te vinden. Loop de binnenplaats op en blijf even staan. De schaal is veel beter in te schatten aan de hand van de bestrating dan aan de hand van een foto.

Bezoekers die geen moslim zijn, zijn buiten de gebedstijden welkom. Trek je schoenen uit bij de ingang. Vrouwen bedekken hun haar en er zijn meestal sjaals verkrijgbaar bij de ingang. Binnen is het tapijt zacht en het geluid droog, omdat textiel de echo absorbeert. De verlichting is gedempt aan de randen en helderder onder de koepel. Ga in het midden staan en spreek zachtjes. Je zult horen hoe een ruimte van deze omvang een enkele menselijke stem kan verwerken.

Kijk naar de naburige heuvel. Daar staat een hoge toren, smal aan de basis en breder naar de top toe. Het verving een wirwar van losse zendmasten die zich in de loop der decennia over deze heuvels hadden verspreid. In plaats van vele antennes, draagt één constructie ze nu allemaal. De toren werd in 2021 geopend en is meer dan 350 meter hoog. Vlakbij de top bevinden zich uitkijkplatforms, waardoor bezoekers daar neerkijken op de heuvel waar je staat.

Ook deze toren is ontworpen door een vrouwelijke architect. Twee markante bouwwerken op twee naastgelegen heuvels, beide gewonnen door vrouwen in een ontwerpwedstrijd – dat is niet het gebruikelijke verhaal over hoe een skyline tot stand komt. De toren heeft het uitzicht vanaf Çamlıca permanent veranderd, wat sommige mensen irriteerde en anderen juist verheugde. Het is nu het hoogste gebouw van de stad en je kunt het vanuit het grootste deel van Istanbul zien. Als je eenmaal de vorm kent, zul je het overal opmerken.

De heuvel heeft zijn eigen klimaat. Het is er een paar graden koeler dan aan de kust en de wind kan zelfs in augustus nog flink waaien. In de winter valt hier eerder sneeuw dan elders in de stad. Soms vult mist de vallei van de Bosporus beneden, terwijl deze heuvelrug helder blijft. Op die ochtenden rijzen de minaretten van de oude stad op uit het witte zand en verdwijnt het water volledig. De lokale bevolking houdt de weersvoorspelling in de gaten en rijdt er speciaal voor die gelegenheid naartoe.

Zoek een bankje op het westen en blijf er zitten tot het laatste uur daglicht. De zeestraat verandert van grijs naar goud en vervolgens naar zwart. De lichten gaan langzaam aan, eerst aan de Aziatische kust, dan aan de overkant van het water. De oproep tot gebed klinkt bij een minaret en andere stemmen antwoorden van beneden. Je staat op het hoogste punt van een stad met miljoenen inwoners, en het kost niets om hier te zijn. Blijf zitten tot de wind koud wordt.