Prinseneilanden

Stap van de veerboot en luister naar wat er ontbreekt. Geen claxons. Geen motoren die wegrijden bij een kruispunt. Je hoort fietsbellen, een meeuw, het zachte gezoem van een klein elektrisch voertuig en een paar honderd schoenen op een stenen kade. Dan bereikt de geur je, en het is dennenhout — hete hars van de bossen op de heuvel boven de haven, vermengd met zeewater en gebakken vis. Je schouders zakken een centimeter zonder dat je erom vraagt.

Dit zijn de Prinseneilanden, in het Turks simpelweg Adalar genoemd, wat 'de eilanden' betekent. Negen ervan liggen in de Zee van Marmara, voor de Aziatische kant van Istanbul, en vier ervan worden regelmatig aangedaan door passagiersveerboten. Büyükada is het grootste. Heybeliada, Burgazada en Kınalıada zijn kleiner en rustiger, ongeveer in die volgorde. De overtocht duurt tussen de één en twee uur, afhankelijk van waar je opstapt en welke boot je weet te pakken. Ga aan de rechterkant zitten als je de veerboot opvaart voor het beste uitzicht op de kust. De boten raken snel vol in de zomerweekenden en mensen staan al lang voor vertrek in de rij op de kade.

De naam is niet zomaar gekozen. Onder Byzantijns bewind dienden deze eilanden als ballingsoord voor leden van de keizerlijke familie. Een afgezette keizer, een lastige keizerin, een broer met een troonopvolging – elk van hen kon hierheen worden gestuurd en moest in een klooster treden. Het was een manier om een rivaal uit de weg te ruimen zonder hem te doden, en hem dichtbij genoeg te houden om hem in de gaten te houden. De eilanden fungeerden als een comfortabele gevangenis met uitzicht op zee.

Privéauto's zijn hier al lang verboden en die ene regel bepaalt alles. Generaties lang was de fayton, een paardenkoets, het vervoermiddel en het geluid van hoeven op de weg hoorde bij een bezoek. Daar kwam in 2020 een einde aan. Nadat er een ziekte onder de paarden was uitgebroken en na een lange publieke campagne over hun behandeling, werden de koetsen uit de roulatie genomen en vervangen door elektrische voertuigen. Sommige bezoekers missen de paarden. De paarden doen het over het algemeen beter nu.

Je kunt er dus lopen, een fiets huren of een van de kleine elektrische busjes nemen die een rondje over het eiland rijden. Een fiets is de beste keuze op Büyükada als je benen het aankunnen, want de heuvels zijn echt steil. Op sommige plekken zijn ook elektrische scooters te huur. Wat je ook gebruikt, de wegen zijn smal, het wegdek is op sommige stukken slecht en niets beweegt snel. Het verkeer wordt hier geregeld door beleefdheid in plaats van door verkeerslichten.

Loop vanaf de haven omhoog en de huizen beginnen. Houten villa's, geschilderd in lichte kleuren, met gebeeldhouwde balkons, sierwerk onder de dakrand en tuinen vol vijgen- en mimosa's. De meeste werden gebouwd in de negentiende eeuw, toen Griekse, Armeense, Joodse en Levantijnse families uit de stad hier zomerhuizen bouwden om aan de hitte te ontsnappen. Veel zijn prachtig onderhouden. Andere staan verscholen achter verroeste hekken, met gesloten luiken en een boom die door de veranda groeit.

Op een heuveltop op Büyükada staat een enorm houten gebouw, meerdere verdiepingen van grijs hout met rijen lege ramen. Een Frans bedrijf wilde er een hotel en casino van maken, maar de vergunning om het te openen werd geweigerd. De Grieks-orthodoxe gemeenschap kocht het gebouw en runde het decennialang als weeshuis, totdat het in de jaren 60 werd gesloten. Sindsdien staat het leeg. Het wordt vaak het grootste houten gebouw van Europa genoemd, en onder de muren lijkt die bewering plausibel.

Büyükada speelt ook een rol in de twintigste-eeuwse politiek. Na zijn verbanning uit de Sovjet-Unie woonde Leon Trotski ongeveer vier jaar op dit eiland, vanaf 1929. Hij schreef hier zijn geschiedenis van de Russische revolutie, ging vissen met een lokale bootman en ontving een constante stroom buitenlandse bezoekers. Het huis dat hij gebruikte staat er verlaten bij in een steegje achter de hoofdweg. Niemand bij de veerbootterminal zal het noemen. Vraag het aan een inwoner en die zal het aanwijzen.

Vlakbij de top van de hoogste heuvel op Büyükada staat een klein kerkje gewijd aan Sint-Joris. Twee keer per jaar beklimmen duizenden mensen het steile pad ernaartoe. Velen rollen al wandelend een klosje draad af, leggen het over de hele weg op de grond en doen een wens als ze de top bereiken. De menigte bestaat uit christenen en moslims. Niemand heeft de regels van dit ritueel opgeschreven. Iedereen kent ze gewoon.

Neem een boot verder naar Heybeliada en het tempo zakt weer. Een marineschool bevindt zich aan de kustlijn bij de pier. Op een van de heuvels staat de theologische school van Halki, die meer dan een eeuw lang orthodoxe priesters opleidde. De school werd in 1971 bij wet gesloten en heeft nooit toestemming gekregen om te heropenen, hoewel de gebouwen en de bibliotheek in gebruik worden gehouden. De toekomst ervan komt nog steeds ter sprake in diplomatieke gesprekken tussen regeringen.

Dennenbossen bedekken het grootste deel van de hoger gelegen gebieden en in de zomer is de geur van hars zo sterk dat je die bijna kunt proeven. Dat maakt brand ook een groot gevaar, en een van de eilanden heeft de afgelopen jaren een groot bosgebied verloren door een brand. Er zijn kleine strandjes en zwemclubs op de rotsen gebouwd, waar je meestal moet betalen voor een ligbed en een douche. Het water is kouder dan het lijkt en helderder dan je zou verwachten bij een stad van deze omvang. Regelmatige zwemmers komen vroeg aan, zoeken een plat rotsje op en blijven daar het grootste deel van de dag.

Neem de late veerboot terug als je kunt. Het eiland verdwijnt achter de boot, de lichten gaan aan in de houten huizen en het geluid van de stad keert langzaam terug over het water. Een paar uur lang was je ergens zonder verkeer, wat ongebruikelijk is voor welk deel van Istanbul dan ook. Ga achter op de boot staan en kijk naar het kielwater. De horizon voor je wordt steeds helderder. Je hoort al snel de eerste claxon.