Beylerbeyi-paleis

Luister voordat je kijkt. In de entreehal valt water in een marmeren bassin. Het geluid is zacht en constant, en het houdt nooit op. Koele lucht stijgt op van de natte steen. Zonlicht komt door de hoge ramen en valt in langzame strepen over de bleke vloer. Onder de tapijten hangt een vage, droge geur, iets van stro. Een veerboot vaart vlak langs de oever en het gezoem van de motor klinkt door de muur. Dit gebouw is gemaakt voor de zomer, en de zomer is er nog steeds voelbaar.

U staat aan de Aziatische oever van de Bosporus, in de wijk Üsküdar. Sultan Abdülaziz gaf in de jaren 1860 opdracht tot de bouw van dit paleis. Hij wilde een zomerresidentie voor zichzelf. Hij wilde ook een grandioos onderkomen voor bezoekende koningen en keizers. Ottomaanse heersers hadden dit stuk kustlijn al generaties lang gebruikt. Er stond hier voorheen een houten paleis, dat door brand werd verwoest. Daarom werd dit paleis van steen en marmer gebouwd. Het ontwerp is gericht op het water, omdat belangrijke gasten per boot arriveerden.

Het werk wordt toegeschreven aan de familie Balyan. Het waren Armeense architecten die generaties lang aan het Ottomaanse hof dienden. Ze combineerden Europese paleisontwerpen met Ottomaanse decoratie. Het resultaat oogt voor een Europese bezoeker vertrouwd en tegelijkertijd onbekend. Marmeren trappen dalen rechtstreeks af naar de zee. De hoofdingang kijkt uit op de zeestraat, niet op de weg. Als je vanaf het land komt, betreed je het paleis via de achterkant. Bijna elke belangrijke bezoeker uit die tijd kwam via de andere route.

In 1869 verbleef keizerin Eugénie van Frankrijk hier op weg naar de opening van het Suezkanaal. Er werd een kamer voor haar klaargemaakt. Verslagen uit die tijd vertellen dat deze was ingericht om haar te herinneren aan haar kamers in Parijs. Er is ook een verhaal dat de moeder van de sultan haar een klap gaf omdat ze in het openbaar de arm van de sultan had vastgepakt. Beschouw dat als folklore. Mensen vertellen het al meer dan een eeuw en niemand kan bewijzen dat het is gebeurd.

Abdülaziz hechtte veel waarde aan de marine. Hij gaf veel geld uit aan oorlogsschepen en hield van schilderijen van de zee. Kijk omhoog in verschillende kamers en je ziet schepen op de plafonds geschilderd – zeilschepen, stoomschepen, open water. Beschilderde plafonds in een paleis tonen meestal bloemen of wolken. Hier zie je een hele vloot boven je hoofd. Hij was ook de eerste Ottomaanse sultan die in vredestijd door West-Europa reisde, in 1867. Hij keerde terug met duidelijke ideeën over hoe een modern hof eruit moest zien.

De inrichting kwam van vele plaatsen. Kristallen kroonluchters arriveerden uit Bohemen. Vazen en porselein kwamen uit Frankrijk en China. Tapijten werden geweven in de keizerlijke werkplaatsen in Hereke, aan de kust van de Zee van Marmara. Onder die tapijten liggen in sommige kamers matten van riet, afkomstig uit Egypte. Ze dienden niet als decoratie. Ze voorkwamen dat vocht uit de vloer optrok en koelden de kamers in juli. Dat is het praktische geheim van het paleis – een zeer kostbaar huis met een zeer praktische indeling.

De plattegrond volgt een oude Ottomaanse regel. Een deel van het huis was openbaar, de selamlık, waar de sultan gasten ontving en zaken deed. Het andere deel was privé, de harem, waar de familie woonde. Harem betekent simpelweg het beschermde of verboden gedeelte van een huis. De twee helften hebben aparte ingangen en aparte trappen. Gasten bewogen zich door de ene wereld en zagen de andere nooit. Tegenwoordig loop je tijdens één bezoek door beide werelden, iets wat geen enkele gast in de jaren 1860 had kunnen doen.

Daal af naar de oever. Aan de waterkant staan twee kleine paviljoens, één voor elke helft van het huishouden. Ze waren gebouwd voor schaduw en om de zeestraat te bekijken. Vanuit de paviljoens vult de Bosporus het raam als een bewegend beeld. Boten varen nog steeds op dezelfde afstand voorbij. De stroming is hier sterk en verandert van richting met de diepte. Vissers wisten dit altijd al. De mensen die in deze paviljoens zaten, keken naar het verkeer, het weer en de vissen, precies zoals mensen dat nu doen.

Achter het paleis loopt de grond steil omhoog. De tuinen klimmen in terrassen tegen de heuvel op en een tunnel loopt onder de weg door om ze met elkaar te verbinden. Op het bovenste niveau groeien magnolia's. Er staan ook kleinere paviljoens, die gebruikt werden voor koffie, om uit te rusten en om over het water uit te kijken. Er waren ook stallen. Volgens de overlevering was Abdülaziz een zwaargebouwde, krachtige man die van paarden en worstelen hield. Zijn dieren werden met meer zorg verzorgd dan de meeste mensen in de stad zich konden voorstellen.

Het paleis kent echter ook een donkere kant. Abdülhamid II regeerde meer dan dertig jaar over het rijk. Hij werd in 1909 van de troon gestoten. Hij bracht zijn laatste jaren door in dit gebouw, onder bewaking, in een huis dat zijn oom had gebouwd. Hij stierf hier in 1918, terwijl het rijk dat hij had geregeerd om hem heen uiteenviel. De kamers waar u nu doorheen loopt, waren zijn laatste verblijfplaats. Niets in de decoratie wijst daarop. U moet die wetenschap met u meedragen.

Loop nu naar buiten en kijk naar het noorden. Een hangbrug overspant de Bosporus net voorbij het paleis. Deze brug werd geopend in 1973 en was de eerste brug ooit over deze zeestraat. Duizenden jaren lang staken mensen hier alleen per boot over. Dit paleis werd ontworpen in een tijd dat dit nog de enige optie was. Het verkeer raast er nu in een constante stroom overheen en het geluid bereikt de tuin. Twee tijdperken van transport komen in één oogopslag samen: keizerlijke roeiboten beneden, rijstroken met auto's erboven.

Het gebouw doet tegenwoordig dienst als museum. Bezoekers doen hoezen over hun schoenen, zodat de vloeren stil blijven. Gidsen begeleiden groepen van kamer naar kamer en u moet mogelijk even wachten bij een deuropening. Maak van die wachttijd gebruik. Sta stil en let op hoeveel licht er in het gebouw valt. Bijna elke kamer heeft aan minstens één kant water. Dat was de bedoeling. Dit was nooit een fort of een regeringszetel. Het was een huis voor de hete maanden, gebouwd door mensen die zich de beste remedie tegen de hitte konden veroorloven.

Loop nog even terug naar de oever voordat u vertrekt. Het water stroomt hier snel en verandert gedurende de dag van kleur. Veerboten steken over naar de Europese kant. Meeuwen volgen ze. Ergens boven u rijden auto's over de brug. De sultans die dit huis gebruikten, wilden precies wat u nu heeft: koele lucht, stromend water en tijd om beide te bekijken. Dat is niemand afgenomen. Blijf nog één minuut staan en ga dan.