Pałac Beylerbeyi

Posłuchaj, zanim spojrzysz. W holu wejściowym woda spada do marmurowego basenu. Dźwięk jest cichy, jednostajny i nigdy nie ustaje. Chłodne powietrze unosi się znad mokrego kamienia. Promienie słońca wpadają przez wysokie okna i przemierzają jasną podłogę powolnymi taktami. Pod dywanami unosi się delikatny, suchy zapach, coś przypominającego słomę. Prom przepływa blisko brzegu, a jego silnik buczy przez ścianę. Ten budynek został stworzony z myślą o lecie i lato wciąż trwa w jego wnętrzu.

Stoisz na azjatyckim brzegu Bosforu, w dzielnicy Üsküdar. Sułtan Abdülaziz nakazał budowę tego pałacu w latach 60. XIX wieku. Chciał letniej rezydencji dla siebie. Chciał również wspaniałego miejsca, w którym mogliby nocować odwiedzający go królowie i cesarze. Osmańscy władcy korzystali z tego odcinka wybrzeża od pokoleń. Wcześniej stał tu drewniany pałac, który strawił pożar. Dlatego ten został zbudowany z kamienia i marmuru. Projekt jest zwrócony w stronę wody, ponieważ ważni goście przypływali łodziami.

Dzieło to przypisuje się rodzinie Balyan. Byli to ormiańscy architekci, którzy służyli dworowi osmańskiemu przez kilka pokoleń. Połączyli europejskie planowanie pałaców z osmańską dekoracją. Rezultat wydaje się znajomy i jednocześnie nieznany europejskiemu gościowi. Marmurowe schody schodzą prosto do morza. Główne drzwi wychodzą na cieśninę, a nie na drogę. Jeśli przybywasz od strony lądu, wchodzisz do pałacu od tyłu. Prawie wszyscy ważni goście tamtego okresu przychodzili w przeciwnym kierunku.

W 1869 roku cesarzowa Francji Eugenia zatrzymała się tutaj w drodze na otwarcie Kanału Sueskiego. Przygotowano dla niej pokój. Z relacji z tamtego okresu wynika, że miał on przypominać jej paryskie komnaty. Istnieje również opowieść, że matka sułtana uderzyła ją za publiczne chwycenie go za ramię. Potraktuj to jako legendę. Ludzie powtarzają to od ponad wieku i nikt nie może udowodnić, że to się wydarzyło.

Abdülaziz bardzo dbał o marynarkę wojenną. Wydawał dużo pieniędzy na okręty wojenne i lubił obrazy przedstawiające morze. Spójrz w górę, w kilku pokojach, a zobaczysz namalowane na sufitach statki — żaglowce, parowce, otwarte wody. Malowane sufity w pałacach zazwyczaj przedstawiają kwiaty lub chmury. Tutaj masz flotę nad głową. Był on również pierwszym sułtanem osmańskim, który podróżował po Europie Zachodniej w czasie pokoju, w 1867 roku. Powrócił z jasnymi wyobrażeniami o tym, jak powinien wyglądać nowoczesny dwór.

Wyposażenie pochodziło z wielu miejsc. Kryształowe żyrandole przywieziono z Czech. Wazy i porcelana z Francji i Chin. Dywany tkano w cesarskich warsztatach w Hereke, na wybrzeżu Marmara. Pod tymi dywanami, w niektórych pokojach, leżały maty z trzciny przywiezione z Egiptu. Nie były one ozdobą. Zapobiegały one podciąganiu wilgoci z podłogi i chłodziły pomieszczenia w lipcu. To jest praktyczny sekret pałacu — bardzo drogiego domu z bardzo praktyczną podłogą.

Plan nawiązuje do starej osmańskiej zasady. Jedna część domu była publiczna, selamlık, gdzie sułtan przyjmował gości i prowadził interesy. Druga część była prywatna, harem, w którym mieszkała rodzina. Harem oznacza po prostu chronioną lub zakazaną część domu. Obie połowy mają osobne wejścia i osobne schody. Goście przemieszczali się między jednym światem i nigdy nie widzieli drugiego. Dziś można przejść przez oba podczas jednej wizyty, czego żaden gość z lat 60. XIX wieku nie mógł zrobić.

Zejdź w kierunku brzegu. Nad brzegiem wody stoją dwa małe pawilony, po jednym na każdą połowę domu. Zostały zbudowane dla cienia i obserwacji cieśniny. Z wnętrza Bosfor wypełnia okno niczym ruchomy obraz. Łodzie wciąż przepływają w tej samej odległości. Prądy tu płyną szybko i zmieniają kierunek wraz z głębokością. Rybacy zawsze o tym wiedzieli. Ludzie, którzy siedzieli w tych pawilonach, obserwowali ruch uliczny, pogodę i ryby, dokładnie tak jak robią to teraz.

Za pałacem teren stromo się wznosi. Ogrody pną się tarasowo po wzgórzu, a tunel biegnie pod drogą, aby je połączyć. Na górnym poziomie rosną magnolie. Stoją tam również mniejsze pawilony, służące do picia kawy, odpoczynku i podziwiania wody. Były tam również stajnie. Tradycja wspomina Abdülaziza jako potężnego, silnego mężczyznę, który kochał konie i zapasy. Jego zwierzęta były trzymane z większą troską, niż większość mieszkańców miasta mogłaby się spodziewać.

Pałac ma mroczniejszy rozdział. Abdülhamid II rządził imperium przez ponad trzydzieści lat. Został zdetronizowany w 1909 roku. Ostatnie lata życia spędził w tym budynku, pod strażą, w domu zbudowanym przez jego wuja. Zmarł tutaj w 1918 roku, gdy imperium, którym rządził, rozpadało się wokół niego. Pokoje, przez które przechodzisz, były jego ostatnim miejscem zamieszkania. Nic w dekoracjach o tym nie mówi. Musisz to ze sobą zabrać.

Teraz wyjdź na zewnątrz i spójrz na północ. Most wiszący przecina Bosfor tuż za pałacem. Został otwarty w 1973 roku i był pierwszym mostem, jaki kiedykolwiek zbudowano przez tę cieśninę. Przez tysiące lat ludzie przepływali tędy tylko łodziami. Ten pałac został zaprojektowany, gdy to wciąż była jedyna opcja. Teraz ruch uliczny płynie nad głowami niczym strumyk, a dźwięk dociera do ogrodu. W jednym widoku widać dwie epoki transportu – cesarskie łodzie wiosłowe poniżej, sznury samochodów powyżej.

Budynek służy dziś jako muzeum. Zwiedzający zakładają pokrowce na buty, dzięki czemu na podłogach panuje cisza. Przewodnicy prowadzą grupy z pokoju do pokoju, a Ty możesz chwilę zaczekać przy drzwiach. Wykorzystaj ten czas. Stań nieruchomo i zwróć uwagę, ile światła wpada do budynku. Prawie każdy pokój ma wodę przynajmniej z jednej strony. O to właśnie chodziło. To nigdy nie była forteca ani siedziba rządu. To był dom na upalne miesiące, zbudowany przez ludzi, którzy mogli sobie pozwolić na najlepsze lekarstwo na upały.

Zejdź z powrotem na brzeg, zanim wyjdziesz. Woda płynie tu szybko i zmienia kolor w ciągu dnia. Promy przepływają w kierunku europejskiej strony. Mewy podążają za nimi. Gdzieś nad Tobą samochody wciąż poruszają się po moście. Sułtani, którzy korzystali z tego domu, chcieli dokładnie tego, co masz teraz – chłodnego powietrza, płynącej wody i czasu na obserwowanie obu tych rzeczy. Nikomu nie odebrano aż tyle. Poczekaj jeszcze minutę, a potem idź.