Meisjestoren

Je komt over het water aan, en dat verandert de hele ervaring. De boot is zo klein dat je de deining door het dek heen voelt. Spatwater spat over de boeg als de wind uit het noorden komt. Er hangt diesel in de lucht, dan zout, en dan weer diesel. De toren groeit in ongeveer vier minuten van een vage vorm uit tot een solide gebouw. Dan slaat de motor af, de romp bonst tegen de kade en je stapt op een eiland dat nauwelijks groter is dan het gebouw erop.

Kijk even rond voordat je naar binnen gaat. Je staat op een rots aan de monding van de Bosporus, vlak bij de Aziatische kust bij Üsküdar. Twee continenten liggen tegelijkertijd voor je. In het westen de oude stad met zijn koepels en minaretten. In het oosten flatgebouwen die tegen een heuvel opklimmen. Onder je stroomt de stroming sterker dan je denkt. Dit smalle water is altijd de plek geweest waar schepen vanuit de Zwarte Zee vaart moeten minderen en dicht langs de kust moeten varen.

Dat ene feit verklaart waarom er überhaupt gebouwd is. Oude schrijvers beschrijven hoe een Atheense bevelhebber een douanepost oprichtte bij deze oversteekplaats om belasting te heffen op graanschepen die vanuit de Zwarte Zee kwamen. Of hij precies deze rots gebruikte, is niet zeker. De logica is echter duidelijk. Wie de engte beheerst, beheerst de voedselvoorziening van een groot aantal mensen. Gedurende het grootste deel van zijn bestaan was deze toren niet bepaald romantisch. Het was een controlepost, vervolgens een vuurtoren en soms een quarantainestation.

In de twaalfde eeuw plaatste een Byzantijnse keizer een toren op het eilandje en spande er een ketting van naar de overkant. Kettingen waren een standaard verdedigingsmiddel in deze stad. De toegang tot de Gouden Hoorn werd op dezelfde manier afgesloten. Een ketting houdt een vastberaden vloot niet tegen, maar vertraagt ze wel en dwingt tot een gevecht op je eigen voorwaarden. Delen van de ketting van de oude havenverdediging zijn bewaard gebleven in musea in Istanbul, en de schakels zijn veel zwaarder dan je zou denken.

Nu de legendes, en die verdienen een duidelijke benaming. Verschillende verhalen zijn verbonden aan dit gebouw, maar geen enkel verhaal is gebaseerd op bewijs. Het bekendste verhaal beschrijft een heerser die door een waarzegster wordt gewaarschuwd dat zijn dochter zal sterven aan een slangenbeet. Hij zet haar op het eiland, ver van elke slang, en laat haar voedsel per boot aanvoeren. Er arriveert een slang, verstopt in een mand met fruit. De voorspelling komt uit, wat precies de bedoeling is van voorspellingen in verhalen.

Een tweede naam zorgt voor grote verwarring. In verschillende Europese talen heet dit de Toren van Leander, naar de jongeman uit de Griekse mythologie die elke nacht een zeestraat overzwom om de vrouw van wie hij hield te bereiken, en verdronk toen haar lamp uitging. Daar zit echter een probleem mee. Leander zwom de Dardanellen over, een andere waterweg, veel zuidelijker. Reizigers koppelden het verkeerde verhaal aan de verkeerde zeestraat, en die vergissing bleef eeuwenlang bestaan. De Turkse naam heeft niets met hem te maken.

Bijna niets wat je hier aanraakt is oud. Het eilandje is bebouwd, afgebrand, door aardbevingen getroffen en vele malen herbouwd. De vorm die je vandaag de dag ziet, is voornamelijk het resultaat van een reconstructie in steen uit de achttiende eeuw, met latere toevoegingen erbovenop. Er werd een licht geplaatst om schepen te begeleiden, en lange tijd woonde een vuurtorenwachter hier met zijn gezin. Stel je dat eens voor in de winter, met de noordenwind, geen brug en een roeiboot als enige manier om melk te halen.

Het gebouw heeft een verrassende lijst aan functies gehad. Douanepost. Vuurtoren. Quarantaineziekenhuis tijdens cholera-uitbraken, toen aankomende passagiers op de rots werden vastgehouden in plaats van de stad in te mogen. Militair seinstation. Opslagplaats. In de afgelopen decennia deed het dienst als café en restaurant, en het diende als filmlocatie, onder andere voor een James Bond-film in 1999. Weinig gebouwen slagen erin om binnen één eeuw zowel een pestziekenhuis als een filmset te zijn.

De toren sloot voor een lange restauratie en heropende in 2023 voor bezoekers. Ingenieurs werkten aan het metselwerk en aan de rots eronder, omdat een klein eiland in een sterke stroming constant wordt aangevallen door het water. Het interieur doet nu dienst als museum met een café op de bovenverdieping, en je moet door het gebouw klimmen om er te komen. De trappen zijn smal en maken scherpe bochten. Als u een grote tas bij u heeft, laat die dan achter bij iemand aan wal.

Bovenaan heeft u een uitzicht dat de boottocht meer dan waard is. U ziet de monding van de Bosporus, de ingang van de Gouden Hoorn, de punt van de oude stad en al het scheepvaartverkeer daartussen. Kijk een tijdje naar de schepen. Enorme schepen varen de zeestraat in, de een na de ander, en kleine veerboten snijden er dwars doorheen met een ogenschijnlijk nonchalante, maar in werkelijkheid jarenlange, behendige manoeuvre.

Kijk ook even terug naar de oever van Üsküdar. Op het wandelpad aan de overkant komen de mensen van deze kant van de stad 's avonds zitten. Er staan theeglazen op plastic tafeltjes, mannen vissen vanaf de rotsen en kinderen gooien brood naar meeuwen die het in de lucht vangen. De toren staat op ansichtkaarten, maar voor de mensen op dat pad is het gewoon het ding aan het einde van hun blikveld, dat ze al sinds hun kindertijd elke dag zien.

Voordat u terugvaart, ga even staan op het lage terras op waterniveau en zwijg even. De stroming duwt met een constant geluid langs de rots, dat je boven alles uit hoort. Schepen passeren deze plek al duizenden jaren, en meestal stond er iemand op jouw plek om ze te observeren en op te schrijven wat ze vervoerden. Radar doet dat nu. Je bent hier zonder enige praktische reden. Dat is een vrij moderne luxe.