Basiliekcistern

Daal de trappen af en de temperatuur daalt binnen enkele seconden. De lucht wordt koel en vochtig en ruikt vaag naar natte steen. Ergens verderop druppelt water in water en het geluid draagt ver over het vlakke oppervlak. Je eigen voetstappen weerkaatsen tegen de gewelven. Boven de grond is het een drukke straathoek midden in Istanbul. Hier beneden is het stil, schemerig en laag, en het plafond wordt gedragen door een woud van zuilen.

Dit is een ondergrondse watertank, gebouwd in de zesde eeuw onder keizer Justinianus I. De stad had een ernstig probleem: ze lag op een schiereiland met vrijwel geen eigen zoetwaterbronnen. Water werd aangevoerd via aquaducten vanuit bossen en bronnen ver in het noordwesten – een systeem dat zich over honderden kilometers uitstrekte. Cisternen zoals deze sloegen het water op. Constantinopel kon zo een belegering doorstaan zonder dorst te lijden, wat door de eeuwen heen van groot belang was.

De omvang is gemakkelijk te onderschatten, omdat je het niet in één oogopslag kunt zien. De ruimte strekt zich ongeveer honderdveertig meter in de ene richting uit en ongeveer zeventig in de andere. Driehonderdzesendertig kolommen staan in twaalf rijen van achtentwintig. Eenmaal gevuld, bevatte het reservoir tienduizenden kubieke meters water. Duizenden arbeiders hebben het gebouwd. Slechts weinigen van hen zullen het ooit gevuld hebben gezien, want het was de bedoeling dat het reservoir afgesloten en luchtdicht gemaakt zou worden.

Kijk goed naar de kolommen en je zult zien dat ze niet allemaal hetzelfde zijn. Sommige hebben een gladde schacht, andere zijn gegroefd, en de kapitelen erbovenop zijn er in verschillende stijlen. Dat komt doordat de bouwers hergebruikten. Kolommen werden uit oudere Romeinse gebouwen en tempels in de regio gehaald, hierheen gebracht en neergezet waar ze maar pasten. Niemand zou de esthetiek van een waterreservoir beoordelen. Zo werd deze ruimte een opslagplaats voor de overblijfselen van een vroegere wereld.

Dat hergebruik leverde het vreemdste element in het gebouw op. In de verste hoek zijn twee kolomvoeten uitgehouwen als enorme Medusa-hoofden – een figuur uit de Griekse mythologie, een vrouw met slangen als haar. Het ene hoofd ligt op zijn zij. Het andere staat volledig ondersteboven. Er is geen enkel document bewaard gebleven dat verklaart waarom. Het meest waarschijnlijke antwoord is saai en bevredigend: die blokken hadden gewoon de juiste afmetingen, en de oriëntatie maakte voor een metselaar die onder water werkte niet uit.

Natuurlijk circuleren er ook andere verklaringen. Volgens de overlevering werden de koppen gedraaid om de kracht van Medusa's blik te neutraliseren, die volgens de mythe mensen in steen veranderde. Gidsen vertellen deze versie al lange tijd en bezoekers vinden het aantrekkelijk. Het is meer folklore dan bewijs. Beide dingen kunnen tegelijkertijd waar zijn: een praktische beslissing van een bouwer in de zesde eeuw, en vijftienhonderd jaar lang de behoefte van mensen aan een beter verhaal.

De waterput raakte lange tijd in de vergetelheid. De Ottomaanse stad haalde haar water uit andere bronnen en de waterput lag onopgemerkt onder huizen. In de zestiende eeuw kwam een Europese geleerde op zoek naar de overblijfselen van het Byzantijnse Constantinopel en hoorde een merkwaardig lokaal detail: mensen in een bepaalde buurt lieten emmers door gaten in hun keldervloeren zakken en haalden water omhoog. Sommigen vingen er vissen uit. Hij liet een boot aanleggen en roeide tussen de zuilen door.

Er leven nog steeds vissen in het water. Het waterpeil wordt nu laag gehouden, dus je loopt over verhoogde platforms in plaats van in een boot, maar kijk over de reling en je ziet ze in het ondiepe water bewegen. Er is niets mysterieus aan – vissen zijn hier al heel lang uitgezet en worden hier gehouden, mede omdat ze helpen bij de bestrijding van insecten. Het blijft een bijzonder gezicht om een vis tussen twee Romeinse zuilen te zien zwemmen.

De waterput werd gesloten voor restauratie en heropend in 2022, waarna de ervaring aanzienlijk veranderde. Ingenieurs versterkten de zuilen en verbeterden de afwatering. Ontwerpers installeerden nieuwe verlichting die langzaam van kleur verandert in de gewelven. Hedendaagse sculpturen staan nu tussen het oude metselwerk, sommige hangend, andere in het water. De reacties hierop zijn gemengd. Sommige bezoekers vinden het theatraal. Anderen zeggen dat de plek nog nooit zo goed te bekijken is geweest.

Wat je ook van de verlichting vindt, maak er gebruik van. Kijk hoe de schaduwen van de zuilen bewegen als de kleuren veranderen, en hoe de reflecties in het water de hele ruimte verdubbelen. Zoek dan een moment waarop het licht dimt en blijf stil staan. Die toenemende duisternis komt dichter in de buurt van waar deze ruimte voor bedoeld was. De tank was nooit bedoeld om naar te kijken. Hij was bedoeld om vol te zijn, afgesloten en vergeten te worden tot hij nodig was.

Zoek naar een zuil met een herhalend patroon van tranen of ogen. Deze wordt vaak de wenende zuil genoemd. Het patroon is een bekend Romeins motief, verwant aan ontwerpen die te vinden zijn op andere laat-antieke monumenten in de stad. De traditie verbindt het beeldhouwwerk met de arbeiders die stierven tijdens de bouw van de cisterne. Nogmaals – dat is een verhaal dat later aan bod komt. Maar het oppervlak is inderdaad vaak nat, en mensen raken het echt aan.

Dit is een van de honderden cisternen onder Istanbul. Sommige zijn klein, sommige huisvesten cafés en tapijtwinkels, en sommige worden nog steeds ontdekt tijdens bouwwerkzaamheden. Onder de straten waarlangs je hierheen bent gelopen, is de grond bezaaid met cisternen. De stad erboven is gebouwd op haar eigen watervoorziening en de meeste inwoners lopen dagelijks over deze kamers heen zonder erbij stil te staan.

Voordat je weer naar boven klimt, stop even op de loopbrug en luister nog eens. Er druppelt water op dezelfde plekken waar het al vijftien eeuwen druppelt. Over een minuut bent u weer in het daglicht, te midden van het verkeerslawaai, met een voorbijrijdende tram en iemand die geroosterde maïs verkoopt. Deze kamer zal er nog steeds zijn, koel en donker, en helemaal niets doen. Neem de stilte met u mee zolang het duurt.