آب انبار باسیلیکا

از پله‌ها که پایین بروید، دما در عرض چند ثانیه پایین می‌آید. هوا خنک و مرطوب می‌شود و بوی ضعیف سنگ خیس به مشام می‌رسد. جایی جلوتر، آب در آب می‌چکد و صدا تا مسافت زیادی در سطح صاف پخش می‌شود. صدای قدم‌هایتان از طاق‌ها به شما برمی‌گردد. بالای زمین، گوشه‌ی خیابانی شلوغ در وسط استانبول قرار دارد. اینجا ساکت، کم‌نور و کم‌ارتفاع است و سقف توسط جنگلی از ستون‌ها نگه داشته شده است.

این یک مخزن آب زیرزمینی است که در قرن ششم تحت امپراتور ژوستینین اول ساخته شده است. این شهر یک مشکل جدی داشت: در شبه‌جزیره‌ای قرار داشت که تقریباً هیچ آب شیرین خودش را نداشت. آب توسط قنات از جنگل‌ها و چشمه‌های دور از شمال غربی آورده می‌شد - سیستمی که صدها کیلومتر امتداد داشت. مخازنی مانند این، آن را ذخیره می‌کردند. سپس قسطنطنیه می‌توانست بدون تشنگی از محاصره جان سالم به در ببرد، که در طول قرن‌ها اهمیت زیادی داشت.

به راحتی می‌توان مقیاس را دست کم گرفت زیرا نمی‌توانید همه آن را به طور همزمان ببینید. این محفظه حدود صد و چهل متر در یک جهت و حدود هفتاد متر در جهت دیگر امتداد دارد. سیصد و سی و شش ستون در دوازده ردیف بیست و هشت تایی قرار دارند. وقتی مخزن پر می‌شد، ده‌ها هزار متر مکعب آب را در خود جای می‌داد. هزاران کارگر آن را ساختند. تعداد بسیار کمی از آنها هرگز پر شدن آن را دیده‌اند، زیرا کل هدف بستن و آب‌بندی آن بود.

به ستون‌ها با دقت نگاه کنید و متوجه خواهید شد که با هم مطابقت ندارند. برخی از آنها استوانه‌ای ساده هستند، برخی شیاردار هستند و سرستون‌های بالای آنها در چندین سبک مختلف وجود دارد. دلیل این امر این است که سازندگان از وسایل بازیافتی استفاده می‌کردند. ستون‌ها از ساختمان‌ها و معابد قدیمی‌تر رومی در سراسر منطقه گرفته شده، به اینجا آورده شده و در هر جایی که مناسب بودند، قرار گرفتند. هیچ کس قصد نداشت زیبایی‌شناسی یک مخزن آب را بررسی کند. بنابراین این اتاق به یک انبار برای بقایای دنیای پیشین تبدیل شد.

این استفاده مجدد عجیب‌ترین چیز را در ساختمان ایجاد کرد. در نزدیکی گوشه دور، دو پایه ستون به شکل سرهای عظیم مدوسا حک شده است - شخصیتی از اسطوره یونانی، زنی با موهای مار. یکی از سرها به پهلو قرار دارد. دیگری کاملاً وارونه است. هیچ سابقه‌ای برای توضیح دلیل آن باقی نمانده است. محتمل‌ترین پاسخ، کسل‌کننده و رضایت‌بخش است: آن بلوک‌ها به اندازه‌ی مناسب بودند و جهت‌گیری برای بنایی که در زیر آب کار می‌کرد، اهمیتی نداشت.

البته توضیحات دیگری نیز در جریان است. روایت می‌گوید که سرها برای خنثی کردن قدرت نگاه مدوسا، که در افسانه مردم را به سنگ تبدیل می‌کرد، چرخانده شده‌اند. راهنماها مدت‌هاست که این روایت را نقل می‌کنند و بازدیدکنندگان آن را دوست دارند. این بیشتر یک افسانه‌ی عامیانه است تا مدرک. هر دو چیز می‌توانند همزمان درست باشند - یک تصمیم سازنده‌ی عملی در قرن ششم، و هزار و پانصد سال نیاز مردم به داستانی بهتر از آن.

برای مدت طولانی، آب‌انبار به سادگی فراموش شده بود. شهر عثمانی آب خود را از منابع دیگر تأمین می‌کرد و مخزن زیر خانه‌ها، بدون علامت، قرار داشت. در قرن شانزدهم، یک محقق اروپایی که به دنبال بقایای قسطنطنیه‌ی بیزانسی می‌گشت، به آنجا آمد و یک نکته‌ی عجیب محلی را شنید: مردم یک محله سطل‌ها را از سوراخ‌های کف زیرزمین خود پایین می‌آوردند و آب بیرون می‌کشیدند. برخی از آنها ماهی بیرون می‌کشیدند. او دستور داد قایقی پایین آورده شود و در میان ستون‌ها پارو بزند.

ماهی‌ها هنوز هم در آب زندگی می‌کنند. سطح آب اکنون پایین نگه داشته شده است، بنابراین شما به جای قایق، روی سکوهای مرتفع راه می‌روید، اما از بالای نرده‌ها نگاه کنید و خواهید دید که آنها در قسمت کم‌عمق حرکت می‌کنند. هیچ رازی در این مورد وجود ندارد - ماهی‌ها مدت زیادی است که به اینجا آورده و نگهداری می‌شوند، تا حدودی به این دلیل که به کنترل حشرات کمک می‌کنند. تماشای شنا کردن ماهی بین دو ستون رومی هنوز هم چیز عجیبی است.

این مخزن برای مرمت بسته شد و در سال 2022 بازگشایی شد و این تجربه به طور قابل توجهی تغییر کرد. مهندسان ستون‌ها را تقویت و زهکشی را بهبود بخشیدند. طراحان نورپردازی جدیدی نصب کردند که به آرامی در سراسر طاق‌ها تغییر رنگ می‌دهد. مجسمه‌های معاصر اکنون در میان سنگ‌کاری‌های قدیمی‌تر قرار دارند، برخی معلق، برخی در آب. واکنش به همه اینها متفاوت است. برخی از بازدیدکنندگان آن را نمایشی می‌دانند. برخی دیگر می‌گویند که دیدن این مکان هرگز آسان‌تر از این نبوده است.

هرچه در مورد نورپردازی فکر می‌کنید، از آن استفاده کنید. تماشا کنید که چگونه سایه‌های ستون‌ها با تغییر رنگ‌ها حرکت می‌کنند و چگونه انعکاس‌ها در آب، کل اتاق را دو برابر می‌کند. سپس لحظه‌ای را پیدا کنید که نور کم و زیاد می‌شود و ثابت می‌ماند. آن تاریکی نزدیک‌تر به هدف این فضا نزدیک‌تر است. قرار نبود به این مخزن نگاه شود. قرار بود پر، مهر و موم شده و تا زمان نیاز فراموش شود.

به دنبال ستونی بگردید که با الگوی تکراری قطرات اشک یا چشم حک شده است. اغلب به آن ستون گریان می‌گویند. این الگو یک نقش رومی شناخته شده است که مربوط به طرح‌های یافت شده در سایر بناهای باستانی متأخر در شهر است. سنت، این حکاکی را به کارگرانی که در ساخت مخزن جان باختند، مرتبط می‌داند. باز هم - این داستانی است که بعداً اضافه می‌شود. اما سطح آن واقعاً اغلب مرطوب است و مردم واقعاً دست خود را روی آن می‌گذارند.

این یکی از صدها مخزن آب زیرزمینی استانبول است. برخی کوچک هستند، برخی کافه و فرش فروشی دارند، برخی هنوز در حین کار ساختمانی یافت می‌شوند. زیر خیابان‌هایی که برای رسیدن به اینجا قدم زده‌اید، زمین با آنها لانه زنبوری شده است. شهر بالا بر روی منبع آب خود ساخته شده است و اکثر ساکنان هر روز بدون اینکه یک بار به آن فکر کنند، از روی این محفظه‌ها عبور می‌کنند.

قبل از اینکه دوباره بالا بروید، در مسیر پیاده‌روی بایستید و دوباره گوش دهید. آب در همان مکان‌هایی که پانزده قرن چکه می‌کرده، می‌چکد. یک دقیقه‌ی دیگر، در روشنایی روز، در میان سر و صدای ترافیک، با تراموایی که از کنارت می‌گذرد و کسی که ذرت بو داده می‌فروشد، برمی‌گردی. این اتاق هنوز اینجا خواهد بود، خنک و تاریک، و هیچ کاری نمی‌کند. سکوت را تا زمانی که هست با خود ببر.