बॅसिलिका सिस्टर्न

पायऱ्या उतरताच काही क्षणांतच तापमान खाली येते. हवा थंड आणि दमट होते, आणि ओल्या दगडांचा मंद वास येतो. पुढे कुठेतरी, पाणी पाण्यात ठिबकत आहे आणि त्याचा आवाज सपाट पृष्ठभागावरून दूरवर पसरतो. कमानींवरून तुमच्याच पावलांचे आवाज तुमच्यापर्यंत परत येतात. जमिनीवर, हे इस्तंबूलच्या मध्यभागी असलेले एक गजबजलेले रस्त्याचे वळण आहे. खाली मात्र शांत, अंधुक आणि कमी उंचीचे वातावरण आहे, आणि छत स्तंभांच्या जंगलाने तोलले आहे.

ही एक भूमिगत पाण्याची टाकी आहे, जी सहाव्या शतकात सम्राट जस्टिनियन प्रथम यांच्या काळात बांधली गेली. शहरासमोर एक गंभीर समस्या होती: ते एका द्वीपकल्पावर वसलेले होते, जिथे स्वतःचे गोडे पाणी जवळजवळ नव्हतेच. वायव्येकडील दूरवरच्या जंगलांमधून आणि झऱ्यांमधून जलवाहिनीद्वारे पाणी आणले जात असे — ही प्रणाली शेकडो किलोमीटरपर्यंत पसरलेली होती. यासारख्या टाक्यांमध्ये ते पाणी साठवले जात असे. त्यामुळे कॉन्स्टँटिनोपलला तहान न लागता वेढा सहन करणे शक्य झाले, जे शतकानुशतके खूप महत्त्वाचे ठरले.

या वास्तूच्या भव्यतेचा अंदाज लावणे सोपे नाही, कारण तुम्ही ती एकाच वेळी पूर्ण पाहू शकत नाही. ही खोली एका दिशेने सुमारे एकशे चाळीस मीटर आणि दुसऱ्या दिशेने सुमारे सत्तर मीटर पसरलेली आहे. तीनशे छत्तीस स्तंभ अठ्ठावीस स्तंभांच्या बारा रांगांमध्ये उभे आहेत. पूर्ण भरल्यावर, या टाकीत हजारो घनमीटर पाणी मावत असे. हजारो कामगारांनी ती बांधली. त्यांच्यापैकी फार कमी जणांनी ती भरलेली पाहिली असेल, कारण ती बंद करून सीलबंद करणे हाच तिचा मुख्य उद्देश होता.

स्तंभांकडे बारकाईने पाहिल्यास तुमच्या लक्षात येईल की ते एकमेकांशी जुळत नाहीत. काही स्तंभांचे दांडे साधे आहेत, काहींवर नक्षीकाम आहे आणि स्तंभांवरील शीर्षभाग अनेक वेगवेगळ्या शैलींचे आहेत. याचे कारण असे की, बांधकाम करणाऱ्यांनी भंगार वस्तूंचा वापर केला. या प्रदेशातील जुन्या रोमन इमारती आणि मंदिरांमधून स्तंभ आणले गेले, येथे आणले गेले आणि जिथे ते बसले तिथे उभे केले गेले. पाण्याच्या टाकीच्या सौंदर्याची तपासणी कोणीही करणार नव्हते. त्यामुळे ही खोली पूर्वीच्या जगातील अवशेषांसाठी एक साठवणुकीचे आवार बनली.

या पुनर्वापरामुळे इमारतीमध्ये एक विचित्र गोष्ट निर्माण झाली. दूरच्या कोपऱ्याजवळ, दोन स्तंभांचे तळभाग मेडुसाच्या प्रचंड डोक्यांच्या रूपात कोरलेले आहेत — मेडुसा हे ग्रीक पौराणिक कथेतील एक पात्र आहे, जिच्या केसांच्या जागी साप होते. एक डोके त्याच्या बाजूवर पडलेले आहे. दुसरे पूर्णपणे उलटे आहे. असे का, याचे स्पष्टीकरण देणारी कोणतीही नोंद शिल्लक नाही. सर्वात संभाव्य उत्तर कंटाळवाणे आणि समाधानकारक आहे: ते दगडी ठोकळे योग्य आकाराचे होते आणि पाण्याखाली काम करणाऱ्या गवंड्यासाठी त्यांची दिशा महत्त्वाची नव्हती.

अर्थात, इतर स्पष्टीकरणेही प्रचलित आहेत. परंपरेनुसार, मेडुसाच्या नजरेची शक्ती नाहीशी करण्यासाठी ती डोकी फिरवली गेली होती, जी त्या दंतकथेनुसार लोकांना दगडात बदलत असे. मार्गदर्शकांनी ही आवृत्ती बऱ्याच काळापासून सांगितली आहे आणि पर्यटकांना ती आवडते. हा पुरावा नसून एक लोककथा आहे. दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी खऱ्या असू शकतात — सहाव्या शतकातील एका व्यावहारिक बांधकाम करणाऱ्याचा निर्णय, आणि पंधराशे वर्षांपासून लोकांना त्यापेक्षा एका चांगल्या कथेची गरज असणे.

बऱ्याच काळासाठी ती पाण्याची टाकी विस्मृतीत गेली होती. ओटोमन शहर इतर स्त्रोतांकडून पाणी घेत असे आणि ती टाकी घरांखाली, कोणत्याही चिन्हाशिवाय पडून होती. सोळाव्या शतकात एक युरोपियन विद्वान बायझेंटाईन कॉन्स्टँटिनोपलच्या अवशेषांच्या शोधात आला आणि त्याला एक विचित्र स्थानिक तपशील कळला: एका परिसरातील लोक त्यांच्या तळघरातील छिद्रांमधून बादल्या खाली सोडून पाणी वर काढत होते. त्यापैकी काहींनी मासेही वर काढले. त्याने एक बोट खाली बोलावून घेतली आणि स्तंभांच्या मधून वल्हवली.

आजही पाण्यात मासे राहतात. आता पाण्याची पातळी कमी ठेवली जाते, त्यामुळे तुम्हाला बोटीऐवजी उंच प्लॅटफॉर्मवरून चालावे लागते, पण रेलिंगवरून खाली पाहिल्यास ते उथळ पाण्यात फिरताना दिसतील. यात काही गूढ नाही — मासे येथे खूप पूर्वीपासून आणले आणि ठेवले आहेत, कारण ते कीटकांना नियंत्रित करण्यास मदत करतात. दोन रोमन स्तंभांच्या मधून माशाला पोहताना पाहणे ही आजही एक विलक्षण गोष्ट आहे.

ही पाण्याची टाकी जीर्णोद्धारासाठी बंद करण्यात आली आणि २०२२ मध्ये पुन्हा उघडण्यात आली, आणि अनुभवात लक्षणीय बदल झाला. अभियंत्यांनी स्तंभ अधिक मजबूत केले आणि पाण्याचा निचरा सुधारला. डिझाइनर्सनी नवीन प्रकाशयोजना बसवली, जी कमानींवर हळूहळू रंग बदलते. जुन्या दगडी कामांमध्ये आता समकालीन शिल्पे उभी आहेत, काही तरंगती आहेत, तर काही पाण्यात आहेत. या सर्वांवर संमिश्र प्रतिक्रिया आहेत. काही पर्यटकांना हे नाट्यमय वाटते. तर काहींच्या मते हे ठिकाण प्रत्यक्षात पाहणे इतके सोपे कधीच नव्हते.

तुम्हाला प्रकाशयोजनेबद्दल काहीही वाटत असले तरी, तिचा वापर करा. रंग बदलत असताना स्तंभांच्या सावल्या कशा हलतात आणि पाण्यातील प्रतिबिंबांमुळे संपूर्ण खोली कशी दुप्पट मोठी दिसते ते पाहा. मग प्रकाश मंद झाल्यावर एक क्षण शोधा आणि स्थिर उभे राहा. तो अधिक जवळचा अंधारच या जागेच्या मूळ उद्देशाच्या अधिक जवळचा आहे. ही टाकी कधीही पाहण्यासाठी बनवली नव्हती. ती भरलेली, सीलबंद आणि गरज पडेपर्यंत विसरली जावी, अशी तिची रचना होती.

अश्रूंचे किंवा डोळ्यांचे पुनरावृत्त नक्षीकाम असलेला एक स्तंभ शोधा. त्याला अनेकदा 'रडणारा स्तंभ' (weeping column) म्हटले जाते. ही नक्षी एक ज्ञात रोमन आकृतिबंध आहे, जो शहरातील इतर उत्तरकालीन प्राचीन स्मारकांवर आढळणाऱ्या नक्षीकामांशी संबंधित आहे. परंपरेनुसार, हे कोरीवकाम टाकी बांधताना मरण पावलेल्या कामगारांशी जोडले जाते. पुन्हा सांगतो — ही एक कथा आहे जी नंतर जोडली जाईल. पण तिचा पृष्ठभाग खरोखरच अनेकदा ओला असतो आणि लोक खरोखरच त्यावर आपले हात ठेवतात.

इस्तंबूलच्या खाली असलेल्या शेकडो टाक्यांपैकी ही एक आहे. काही लहान आहेत, काहींमध्ये कॅफे आणि गालिच्यांची दुकाने आहेत, तर काही अजूनही बांधकामाच्या वेळी सापडत आहेत. तुम्ही इथे येण्यासाठी ज्या रस्त्यांवरून चालत आलात, त्या रस्त्यांच्या खाली जमिनीवर अशा टाक्यांचे जाळे पसरलेले आहे. वरचे शहर स्वतःच्या पाणीपुरवठ्यावर वसलेले आहे, आणि बहुतेक रहिवासी रोज या खोल्यांवरून एकदाही विचार न करता जातात.

वर परत चढण्यापूर्वी, पायवाटेवर थांबा आणि पुन्हा ऐका. पंधरा शतकांपासून ज्या ठिकाणी पाणी ठिबकत आले आहे, त्याच ठिकाणी ते आजही ठिबकत आहे. एका मिनिटात तुम्ही पुन्हा दिवसाच्या प्रकाशात, वाहतुकीच्या गोंगाटात असाल, जिथे एक ट्राम जात असेल आणि कोणीतरी भाजलेले मका विकत असेल. ही खोली अजूनही इथेच असेल, थंड आणि अंधारी, काहीही न करता. जोपर्यंत ही शांतता टिकेल, तोपर्यंत ती आपल्यासोबत घेऊन जा.