हागिया सोफिया

अंगणात उभे राहा आणि वर पाहा. तो घुमट तरंगत असल्यासारखा वाटतो — विटा आणि सिमेंटने बनलेला एक विशाल अर्धगोल, जो जवळजवळ पंधराशे वर्षांपासून या शहरावर लटकलेला आहे. तुमच्या पायाखालचा दगड लाखो पावलांनी गुळगुळीत झाला आहे, आणि हवेत एक असे वजन जाणवते ज्याचा आर्द्रतेशी काहीही संबंध नाही. ही एक अशी इमारत आहे जी साम्राज्यांपेक्षाही जास्त काळ टिकून राहिली आहे.

सम्राट जस्टिनियनने ५३७ मध्ये हागिया सोफियाचे उद्घाटन केले, आणि दंतकथेनुसार तो आत गेला आणि कुजबुजला, "सोलोमन, मी तुला मागे टाकले आहे." त्याने हे खरोखरच म्हटले असो वा नसो, त्याची महत्त्वाकांक्षा खरी होती. हा घुमट तीस मीटरपेक्षा जास्त पसरलेला आहे, आणि जेव्हा तो पहिल्यांदा उभारला गेला, तेव्हा ख्रिस्ती जगात कोणतीही वास्तू त्याच्या जवळपासही नव्हती. त्याचे वास्तुविशारद — ट्रॅलेसचा अँथेमियस आणि मिलेटसचा इसिडोर — केवळ बांधकाम करणारे नव्हते, तर गणितज्ञही होते. त्यांनी भूमितीचा वापर करून घुमटाचे वजन चार भव्य खांबांवर विभागले आणि नंतर हे अभियांत्रिकी प्रकाशाच्या पडद्यांमागे लपवले.

आत पाऊल ठेवा आणि आपल्या डोळ्यांना सरावू द्या. ढगाळ दिवसांमध्येही आतील भाग उजळून निघतो. घुमटाच्या पायथ्याशी चाळीस खिडक्या आहेत, आणि त्यातून तासांनुसार बदलणाऱ्या प्रकाशाच्या झोतांमध्ये प्रकाश आत येतो. वरच्या दालनांवर बायझंटाईन मोझाइक आहेत — सोन्याचे छोटे तुकडे (टेसेरी) किंचित कोनात बसवलेले आहेत, जेणेकरून ते प्रकाश पकडून परावर्तित करतील. जवळजवळ एक हजार वर्षे, हे कॉन्स्टँटिनोपलचे कॅथेड्रल होते, ऑर्थोडॉक्स धर्मगुरूंचे आसन आणि शाही राज्याभिषेकाचे ठिकाण होते.

१४५३ मध्ये, सुलतान मेहमेद द्वितीयने शहर ताब्यात घेतले. तो घोड्यावर बसून याच दरवाज्यांमधून आत आला आणि त्याने या इमारतीचे मशिदीत रूपांतर करण्याचा आदेश दिला. बाहेर मिनार उभे राहिले. भव्य गोलाकार फलकांवर कुराणातील सुलेखन दिसू लागले. मिहराब आणि मिंबर बसवण्यात आले. पण बायझंटाईन मोझाइक नष्ट केले गेले नाहीत — त्यांच्यावर प्लास्टर लावून ते लपवले गेले, जणू काही ते प्रतीक्षेत होते.

आधुनिक प्रजासत्ताकाने १९३५ मध्ये हागिया सोफियाचे संग्रहालयात रूपांतर केले आणि जीर्णोद्धार करणाऱ्यांनी प्लास्टर काढायला सुरुवात केली. मोझाईक हळूहळू उलगडले — शाही दरवाजावरील ख्रिस्त पॅन्टोक्रेटर, गर्भगृहातील कुमारी माता आणि बाळ येशू, दक्षिण दालनातील 'डीसिस' पॅनेल, ज्यात येशूच्या दोन्ही बाजूंना मेरी आणि जॉन द बॅप्टिस्ट दाखवले आहेत. सोने अजूनही चमकते. एक सहस्राब्दीहून अधिक काळानंतरही चेहऱ्यांवरील भाव कायम आहेत.

२०२० मध्ये, हागिया सोफिया पुन्हा मशीद बनली. मोझाईक अजूनही दिसतात, जरी प्रार्थनेच्या वेळी काही भागांवर पडदे लावले जातात. ही इमारत आता एकाच वेळी दोन इतिहासांची साक्ष देते — बायझंटाईन आणि ऑट्टोमन, ख्रिश्चन आणि मुस्लिम, स्मारक आणि जिवंत प्रार्थनास्थळ. हे द्वैत प्रत्येक दगडातून जाणवते.

मुख्य सभागृहातून हळू हळू चाला. संगमरवरी फरशी विविध रंगांची एक ठिगळ आहे — थेसालीचा हिरवा, फ्रिजियाचा जांभळा, प्रोकोनेसॉस बेटाचा पांढरा. हे स्तंभ भूमध्य समुद्राच्या पलीकडील जुन्या मंदिरांमधून आणले गेले होते. काहींवर अजूनही पूर्वीच्या कोरीव कामाच्या खुणा आहेत. बायझंटाईन लोकांनी शास्त्रीय जगाच्या अवशेषांवरून हे ठिकाण उभारले, आणि ओटोमन लोकांनी पूर्वीचे स्वरूप न पुसता त्यात बदल केले.

वरच्या गॅलरीकडे जाणारा रॅम्प उघडा असेल तर त्यावर चढा. हा उतार सौम्य आहे — घोड्यावर बसून वर येणाऱ्या सम्राट आणि सम्राज्ञींसाठी तो तयार केला होता. गॅलरीतून तुम्हाला घुमट एका वेगळ्या कोनातून, अधिक जवळून, अधिक जिव्हाळ्याने दिसतो. तुम्हाला संगमरवरी कठड्यावर कोरलेली वायकिंग भित्तिचित्रेही दिसतात — अकराव्या शतकातील व्हॅरेंजियन रक्षकांनी कोरलेली ही चिन्हे आहेत. अगदी विध्वंसकसुद्धा ऐतिहासिक आहेत.

येथील ध्वनीव्यवस्था विलक्षण आहे. घुमट, अर्ध-घुमट आणि पेंडेंटिव्ह्जवरून उसळून, आवाज अनपेक्षितपणे मुख्य सभागृहात पसरतात. बायझंटाईन गायकवृंद याच प्रतिध्वनीचा वापर करत असत. आता मुअज्जिनसुद्धा तोच वापर करतात. ही इमारत ज्याप्रमाणे प्रकाशाला प्रवर्धित करते, त्याचप्रमाणे ध्वनीलाही प्रवर्धित करते — समान रीतीने नाही, तर ठराविक भागांमध्ये, क्षणाक्षणाला.

बाहेर पडताना, उंबरठ्यावर क्षणभर थांबा आणि मागे वळून पाहा. जस्टिनियनने जेव्हा तो पहिल्यांदा पाहिला होता, तेव्हा जसा तो तरंगत असल्यासारखा वाटत होता, तसाच तो आजही दिसतो. त्यामागील अभियांत्रिकी आता गूढ राहिलेली नाही — आपल्याला त्यामागील भौतिकशास्त्र, आधारस्तंभ, आणि रचनेला एकत्र धरून ठेवणाऱ्या लपलेल्या लोखंडी साखळ्या समजतात. पण त्याचा प्रभाव कायम आहे. पंधरा शतकांचा इतिहास, दोन धर्म, डझनभर जीर्णोद्धार, आणि तरीही ही इमारत क्षितिजावर आपले वर्चस्व गाजवते. त्या दगडांना सर्व काही आठवते.