कॉन्स्टँटिनोपलचे हिप्पोड्रोम

शांत उभे राहा आणि चौकातील आवाज ऐका — दगडांवरून चालणाऱ्या पावलांचा आवाज, कबुतरे, दूरवरून येणारा ट्रामचा आवाज. आता कल्पना करा की तीच जागा गर्जना करणाऱ्या गर्दीने खचाखच भरलेली आहे. सुमारे एक हजार वर्षे, कॉन्स्टँटिनोपलमधील हे सर्वात गजबजलेले ठिकाण होते. तुम्ही जिथे उभे आहात त्या सरळ रस्त्यावरून चार घोड्यांचे रथ वेगाने धावत, दोन्ही टोकांना जोरदार वळणे घेत आणि गडगडाट करत परत येत. तुमच्या सभोवताली उंच होत जाणाऱ्या दगडी आसनांवरून प्रेक्षक आपापल्या संघांसाठी ओरडत असत. ते स्टेडियम आता अस्तित्वात नाही. त्याचा आकार अजूनही तुमच्या पायाखाली आहे.

हे आहे कॉन्स्टँटिनोपलचे हिप्पोड्रोम — हिप्पोड्रोम हा ग्रीक शब्द असून त्याचा अर्थ 'घोड्यांची शर्यत' असा होतो. शहराच्या सुरुवातीच्या काळापासून येथे एक शर्यतीचे मैदान होते, आणि जेव्हा चौथ्या शतकात कॉन्स्टँटाईन द ग्रेटने या शहराची राजधानी म्हणून पुनर्स्थापना केली, तेव्हा त्याने या मैदानाचा विस्तार करून त्याला शाही स्वरूप दिले. त्याच्या क्षमतेबद्दल वेगवेगळे अंदाज आहेत, पण त्यात हजारो लोक बसू शकत होते. सुलतानहमेत चौक किंवा अत मैदानी — तुर्की भाषेत 'घोड्यांचा चौक' — नावाचा आधुनिक चौक आजही त्याचा जुना आराखडा जपतो. तुम्हाला दिसणारी ही लांब मोकळी जागा प्राचीन शर्यतीच्या मैदानाच्या जवळपास तंतोतंत प्रतिकृती आहे.

त्या रचनेची कल्पना करा. मैदानाच्या मध्यभागी 'स्पिना' नावाचा एक लांब कणा होता, जो संपूर्ण साम्राज्यातून गोळा केलेल्या स्मारके, पुतळे आणि चषकांनी सजवलेला होता. रथ त्याच्याभोवती सात फेऱ्या मारत, घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने, आणि तीव्र वळणांवर अपघात होण्याची दाट शक्यता होती. सम्राट थेट महालाला जोडलेल्या एका शाही कक्षातून हे सर्व पाहत असे, जेणेकरून त्याला रस्ता न ओलांडता लोकांसमोर हजर होता येईल. शर्यतींना उपस्थित राहणे विनामूल्य होते. इथेच शासक आणि शासित एकमेकांना प्रत्यक्ष भेटत असत.

चाहते संघांच्या रंगांनुसार गटांमध्ये संघटित झाले होते — विशेषतः 'ब्लूज' आणि 'ग्रीन्स'. ते काही प्रमाणात क्रीडा क्लब, काही प्रमाणात राजकीय पक्ष आणि काही प्रमाणात रस्त्यावरील टोळ्या होते. सम्राट त्यांची मनधरणी करत, त्यांना घाबरत आणि कधीकधी त्यांच्यामुळेच त्यांचा पाडाव होत असे. ५३२ मध्ये, 'निका दंगली'त हे गट सम्राट जस्टिनियनच्या विरोधात एकत्र आले. या उठावात शहराचा बराचसा मध्यभाग जाळण्यात आला, ज्यात हागिया सोफियाच्या जागेवरील पूर्वीच्या चर्चचाही समावेश होता. जेव्हा शाही सैन्याने दंगलखोरांना घेरले आणि हजारो लोकांना ठार मारले, तेव्हा या आखाड्यातच त्याचा शेवट झाला.

स्पिनावरील तीन स्मारके आजही उभी आहेत आणि त्यातील सर्वात जुने स्मारक आश्चर्यकारक आहे. चौकाच्या मध्यभागी असलेला इजिप्शियन ओबेलिस्क तीन हजार वर्षांहून अधिक काळापूर्वी फराओ थुटमोस तिसरा यांच्यासाठी कोरण्यात आला होता आणि तो मूळतः कर्नाकच्या मंदिरात उभा होता. सम्राट थिओडोसियसने ३९० मध्ये तो येथे मागवून एका कोरलेल्या संगमरवरी चौथऱ्यावर उभारला. गुलाबी ग्रॅनाइटवर आजही फराओची स्तुती करणारी सुस्पष्ट चित्रलिपी दिसते. इस्तंबूलमध्ये कुठेही उभी असलेली ही कदाचित सर्वात जुनी मानवनिर्मित वस्तू असावी.

ओबेलिस्कच्या खाली असलेल्या संगमरवरी चौथऱ्यासोबत वेळ घालवा, कारण तो एक दस्तऐवजच आहे. त्याच्या कोरलेल्या फलकांवर थिओडोसियस आणि त्याचे दरबारी शाही कक्षातून शर्यती पाहताना दिसतात — प्रेक्षक, नर्तक, संगीतकार आणि खंडणी अर्पण करणारे गुडघे टेकलेले दूत. एका फलकावर दोरखंड आणि विंचच्या साहाय्याने ओबेलिस्कलाच सरळ उभे केले जात असल्याचे दाखवले आहे — जणू काही त्याच्या स्थापनेचेच एक दगडी चित्र. कोरीवकाम झिजलेलं असलं तरी वाचण्यायोग्य आहे. तुम्ही हिप्पोड्रोम तसाच पाहत आहात जसा तो सोळा शतकांपूर्वी त्याच्याच प्रेक्षकांनी पाहिला होता.

काही पावलांवर एक पिळवटलेला कांस्य स्तंभ उभा आहे — तो म्हणजे सर्पस्तंभ. तो शहरापेक्षाही जुना आहे. इ.स.पूर्व ४७९ मध्ये प्लाटिया येथे पर्शियन लोकांवर विजय मिळवल्यानंतर ग्रीक शहरांनी तो घडवला आणि कृतज्ञता अर्पण म्हणून डेल्फीच्या पवित्र स्थळी उभारला. जमिनीतून तीन एकमेकांत गुंतलेले कांस्य सर्प वर आले होते आणि एकेकाळी त्यांनी एका सोन्याच्या भांड्याला आधार दिला होता. कॉन्स्टन्टाईनने हा स्तंभ आपल्या नवीन राजधानीत आणला. सर्पांची डोकी ओटोमन काळापर्यंत टिकून राहिली, त्यानंतर ती नाहीशी झाली — त्यातील एक शिल्लक राहिलेला तुकडा शहरातील एका संग्रहालयात ठेवलेला आहे.

चौकाच्या दूरच्या टोकाला तिसरे स्मारक उभे आहे, तटबंदीचा ओबेलिस्क — दगडांच्या ठोकळ्यांचा एक ओबडधोबड मनोरा. तो एकेकाळी पूर्णपणे वेगळा दिसत होता. सम्राट कॉन्स्टन्टाईन सातव्याने दहाव्या शतकात त्याची पुनर्बांधणी केली आणि त्याला सोन्याचा मुलामा दिलेल्या कांस्य पट्ट्यांनी मढवले, ज्या सूर्यप्रकाशात चमकत असत. नंतर धर्मयुद्धांनी त्यातील कांस्य काढून घेतले आणि नाणी मिळवण्यासाठी ते वितळवले असे म्हटले जाते. आता फक्त हवामानामुळे खड्डे पडलेला दगडी गाभा शिल्लक आहे. असे म्हटले जाते की, तरुण ओटोमन सैनिक — जॅनिसरी — आपले कौशल्य आणि धाडस दाखवण्यासाठी त्यावर चढले होते.

हिप्पोड्रोमचा सर्वात मोठा खजिना बळजबरीने काढून घेण्यात आला. १२०४ मध्ये, चौथ्या धर्मयुद्धाच्या सैन्याने कॉन्स्टँटिनोपल लुटले — एका ख्रिश्चन राजधानीला लुटणारे ख्रिश्चन सैन्य. या लुटीमध्ये सोन्याचा मुलामा दिलेले चार कांस्य घोडे होते, जे या आखाड्याच्या सुरुवातीच्या प्रवेशद्वारांवर उभे होते. धर्मयोद्ध्यांनी ते व्हेनिसला पाठवले, जिथे ते सेंट मार्क बॅसिलिकाच्या दर्शनी भागावर बसवण्यात आले. ते आजही व्हेनिसमध्येच आहेत — मूळ घोडे आता इमारतीच्या आत ठेवले आहेत, तर त्यांच्या प्रतिकृती बाहेर आहेत. या चौकातील सर्वात उत्कृष्ट शिल्लक शिल्प एक हजार किलोमीटरहून अधिक दूर आहे.

ओटोमन राजवटीत, शर्यती संपल्या पण ती जागा टिकून राहिली. मैदानी येथे घोड्यांचे व्यायाम, समारंभ, उत्सव आणि राजकुमारांचे भव्य विवाह सोहळे आयोजित केले जात, जे अनेक दिवस चालत, ज्यात कसरतपटू आणि आतषबाजीचा समावेश असे. सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीला एका बाजूला निळी मशीद उभी राहिली, आणि शतकानुशतके चालत आल्याप्रमाणे, पडक्या प्रेक्षक गॅलरीतील दगड नवीन इमारतींमध्ये वापरले गेले. उत्तर टोकाला, १९०० साली एक घुमटाकार कारंजे आले — जर्मन कैसर विल्हेल्म द्वितीय याने ओटोमन सुलतानाला दिलेली ही एक भेट होती, ज्याचे छत सोन्याच्या मोझॅकने मढवलेले होते.

मूळ रचनेचा एक भव्य भाग उघडपणे लपलेला आहे. चौकाच्या दक्षिणेकडील, वक्र टोकाकडे चालत जा आणि त्याच्या मागच्या उताराकडे खाली पाहा. तेथील विटांची प्रचंड पायाभूत रचना म्हणजे स्फेंडोन — एक घुमटाकार चौथरा जो असमान जमिनीवर आसनव्यवस्थेच्या वक्र टोकाला आधार देत असे. त्याच्या कमानी रोमन अभियांत्रिकीचा उत्कृष्ट नमुना आहेत, ज्या इतक्या शतकांनंतरही वजन पेलत आहेत. बहुतेक पर्यटक ते पाहण्यासाठी शंभर मीटरचे अतिरिक्त अंतर कधीच चालत नाहीत. तुम्ही ते नक्की करा — स्टेडियमला प्रत्यक्ष स्पर्श करण्याच्या सर्वात जवळचा अनुभव तुम्हाला येथूनच मिळेल.

चौकाच्या लांब अक्षावर कुठेही थांबा. आसनव्यवस्था आता नाही, संगमरवर तीन साम्राज्यांमध्ये विखुरलेला आहे, आणि जिथे फिरणारे खांब होते तिथे आता गवत उगवले आहे. तरीही ही जागा अजूनही तिचं जुनं काम करते: लोकांना एकत्र आणते. विक्रेते भाजलेली मका विकतात, मुले कबुतरांचा पाठलाग करतात, पर्यटकांचे गट स्मारकांच्या मधून फिरत असतात. झिजलेल्या दगडांवर उभे राहा, त्या प्राचीन मार्गाच्या संपूर्ण लांबीकडे खाली पाहा आणि आधुनिक चौक व लुप्त झालेले आखाडा एकाच दृश्यात सामावू द्या.