निळी मशीद

सर्वप्रथम अंगणात प्रवेश करा आणि बाहेरील गोंगाट नाहीसा होऊ द्या. फरसबंदी गुळगुळीत राखाडी दगडाची आहे, जी पातळ बुटांमधून थंडगार जाणवते. कबुतरे छतावरून थव्याने उडतात. तुमच्या मागे कुठेतरी दिवाण योलूवर ट्रामची घंटा वाजत आहे, पण इथे तिचा आवाज मंदावतो. मग तुम्ही आत पाऊल ठेवता आणि प्रकाशाचा रंग बदलतो. तो अनेक खिडक्यांमधून आत येतो, निळ्या आणि पांढऱ्या कौलांवरून जातो आणि गडद लाल रंगाच्या गालिच्यावर स्थिरावतो. ही सुलतान अहमद मशीद आहे. जवळजवळ प्रत्येकजण तिला 'निळी मशीद' म्हणतो आणि त्याचे कारण म्हणजे तिथले कौल.

ही एक कार्यरत मशीद आहे, संग्रहालय नाही. प्रवेश विनामूल्य आहे आणि पाच वेळच्या नमाजाव्यतिरिक्त इतर वेळीही अभ्यागतांचे स्वागत आहे. दारापाशी आपले बूट काढा. आपले खांदे झाका आणि जर तुम्ही स्त्री असाल तर आपले डोके झाका — प्रवेशद्वारावर कापड दिले जाते. आत गेल्यावर, आपला आवाज कमी ठेवा आणि नमाजाची जागा दर्शवणाऱ्या अडथळ्याच्या मागेच थांबा. लोक येथे दिवसातून अनेक वेळा नमाज पढायला येतात. तुम्ही त्या गर्दीत एक पाहुणे आहात.

याचे बांधकाम १६०९ मध्ये, सुलतान अहमद प्रथम यांच्या कारकिर्दीत सुरू झाले. तो एक तरुण होता, नुकताच विशीत पदार्पण केलेला, आणि त्याला चौकाच्या पलीकडे असलेल्या हागिया सोफियाला टक्कर देईल अशी एक मशीद हवी होती. या कामाला सुमारे आठ वर्षे लागली. त्याचे वास्तुविशारद सेदेफकार मेहमेद आगा होते, ज्यांनी सिनानने स्थापन केलेल्या कार्यशाळेत प्रशिक्षण घेतले होते. त्यांच्या नावाचा ढोबळ अर्थ 'शिंपल्यातील कामगार' असा होतो — त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात घुमट बांधणारे म्हणून नव्हे, तर लाकडात शिंपल्यांचे जडावकाम करणारे म्हणून केली होती.

ती जागा स्वतःच एक भाष्य होती. जागा तयार करण्यासाठी अहमदने आपल्याच मंत्र्यांचे राजवाडे पाडून टाकले. ही मशीद थेट जुन्या बायझंटाईन शाही राजवाड्याच्या जागेवर, हिप्पोड्रोमच्या बाजूला उभी आहे, जिथे एकेकाळी रथांची शर्यत होत असे. त्यामुळे ही इमारत दोन लुप्त झालेल्या जगांच्या मध्ये वसलेली आहे. बाहेरच्या उद्यानाच्या आकारात तुम्ही अजूनही शर्यतीच्या मैदानाचे लांबलचक अंडाकृती रूप पाहू शकता, ज्याच्या एका टोकाला इजिप्शियन स्तंभ उभा आहे.

छताकडे वर पाहा. मुख्य घुमट चार विशाल गोलाकार खांबांवर विसावलेला आहे, ज्यांना कधीकधी 'हत्तीचे पाय' म्हटले जाते, आणि प्रत्येक खांब अनेक मीटर रुंद आहे. त्याच्या सभोवताली, अर्धघुमट कोपऱ्यांकडे पायऱ्यांप्रमाणे खाली उतरतात. त्यामुळे एकसंध जागेऐवजी वक्ररेषांचा धबधबा तयार झाल्यासारखा परिणाम दिसतो. ओटोमन वास्तुविशारदांनी हे शिकण्यासाठी एक शतक घालवले होते. येथे ते दाखवत होते की शतकानुशतकाच्या सरावातून काय निर्माण होऊ शकते — सुव्यवस्था, समरूपता आणि जमिनीपासून वरपर्यंत पाहण्यासाठी एक स्पष्ट मार्ग.

आता फरशांबद्दल. शहराच्या पूर्वेकडील इझनिक गावात बनवलेल्या वीस हजारांहून अधिक फरशा आहेत. त्यावरील नक्षीमध्ये ट्यूलिप, कार्नेशन, सरूची झाडे आणि वेली आहेत. खालच्या भिंती आणि गॅलरींकडे पाहा: त्या फरशा सर्वोत्तम आहेत, ज्यात गडद कोबाल्ट आणि लाल रंग आहे, जे इझनिकच्या कुंभारांनी ग्लेझखाली पक्के करायला शिकले होते. वरच्या बाजूला, दर्जा बदलतो. सुलतानाने इतक्या लवकर आणि इतक्या जास्त फरशा मागवल्या की कार्यशाळांना दर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला.

त्या घाईची एक दूरगामी किंमत मोजावी लागली. मागणीमुळे इझनिकमधील किमती वाढल्या आणि तेथील कुंभारांना शॉर्टकट वापरावे लागले. काही पिढ्यांमध्येच गावातील भट्ट्यांची अवस्था खालावली आणि तुर्की फरशांच्या कामाचा सुवर्णकाळ संपला. तर ही अंतर्गत रचना एक कळस आणि एक प्रकारचा शेवट, दोन्ही आहे. तुम्ही जे पाहत आहात, ते या उद्योगाने पूर्ण केलेल्या शेवटच्या भव्य कामांपैकी एक आहे.

दोनशे साठ खिडक्यांमुळे खोलीत प्रकाश येतो. त्यांची मूळ काच व्हेनिसमधून आणली होती, जी रंगीत आणि लहान तुकड्यांमध्ये कापलेली होती. आता तुम्हाला जे दिसते, त्यातील बहुतेक काम नंतरचे आहे, कारण त्या काळातील काच भूकंप आणि आगीत क्वचितच टिकते. झुंबरं लांब साखळ्यांवर खाली लटकत आहेत. पूर्वी त्यात तेलाचे दिवे ठेवले जात आणि कधीकधी त्यांच्यामध्ये शहामृगाची अंडी ठेवली जात असत — यामागील पारंपरिक स्पष्टीकरण असे आहे की, त्यामुळे कोळी दिव्याच्या तेलापासून दूर राहत.

मिहराब शोधा, भिंतीतील संगमरवरी कोनाडा जो मक्केची दिशा दाखवतो. त्याच्या बाजूला मिंबर आहे, शुक्रवारच्या प्रवचनासाठी वापरले जाणारे उंच पायऱ्यांचे व्यासपीठ. दोन्ही फिकट संगमरवरात कोरलेले आहेत आणि फरशांच्या तुलनेत कोरीवकाम संयमित आहे. हे मुद्दाम केलेले आहे. डोळ्यांना विश्रांतीसाठी शांत जागेची गरज असते. डावीकडे मुअज्जिनसाठी एक उंच व्यासपीठ आहे, जो प्रार्थनेदरम्यान प्रतिसाद देतो.

बाहेरून, मशिदीला सहा मिनार आहेत. त्या काळी, या संख्येमुळे एक समस्या निर्माण झाली होती. मक्का येथील प्रार्थनास्थळालाही सहा मिनार होते, आणि त्याची बरोबरी करणे हे एक प्रकारचे धाडस मानले जात होते. सामान्यतः सांगितली जाणारी कथा अशी आहे की, सुलतानाने मक्का येथे आणखी एका मिनारासाठी पैसे देऊन हा प्रश्न सोडवला. हे नेमके तसेच घडले असो वा नसो, येथील सहा सडपातळ मनोरे आजही असामान्य आहेत. अंगणातून त्यांची गणना करा — प्रार्थना सभागृहाच्या कोपऱ्यांवर चार, आणि अंगणाच्या दूरच्या टोकाला दोन.

अहमदला या मशिदीचा फार काळ आनंद घेता आला नाही. १६१७ साली, ज्या वर्षी या इमारतीचे बांधकाम पूर्ण झाले, त्याच वर्षी वयाच्या विशीत त्याचे निधन झाले. त्याची कबर उत्तरेकडील भिंतीच्या अगदी बाहेर आहे आणि त्याची अनेक मुले त्याच्यासोबत दफन केलेली आहेत. ही मशीद पर्यटकांसाठी खुली आहे आणि ती सहसा जवळजवळ रिकामीच असते. इस्तंबूलमधील सर्वात गर्दीच्या आतील भागांपैकी एकापासून काही मीटर अंतरावर, तुम्ही या सर्वांची आज्ञा देणाऱ्या माणसासोबत एका शांत, फरशा लावलेल्या खोलीत एकटे उभे राहू शकता.

हा परिसर कधीही केवळ एक मशीद नव्हता. त्यासोबत एक धार्मिक शाळा, एक अन्नछत्र, एक रुग्णालय आणि एक बाजारपेठ होती, जिच्या भाड्यातून दैनंदिन खर्च भागवला जात असे. ओटोमन संस्थांची रचना अशी केली होती की त्या शतकानुशतके स्वतःचा खर्च स्वतःच भागवू शकतील. त्या इमारतींपैकी काही आता अस्तित्वात नाहीत, तर काहींमध्ये आता गालिच्यांची दुकाने आणि कॅफे आहेत. दक्षिण बाजूला असलेली कमानींची रचना एकेकाळी परिसरातील लोकांना अशा प्रकारे सेवा देत असे, ज्याचा प्रार्थनेशी काहीही संबंध नव्हता.

परत अंगणात या आणि मध्यवर्ती कारंज्याजवळ उभे राहा. येथून तुम्हाला लहानापासून मोठ्यापर्यंत क्रमाने रचलेले घुमट दिसतील. मागे वळा आणि बागेच्या पलीकडे, हजारो वर्षे जुनी हागिया सोफिया दिसेल. ट्यूलिप्स आणि पर्यटकांनी भरलेल्या उद्यानाच्या पलीकडे दोन इमारती, एकच संवाद. मारमारा समुद्रावरून येणाऱ्या हवेचा एक मंद श्वास घ्या — आणि मग ठरवा की तुम्हाला या दोन्हींपैकी कोणाकडे जास्त वेळ पाहायचे आहे.