Blauwe Moskee

Loop eerst de binnenplaats op en laat het lawaai tot je doordringen. De bestrating bestaat uit gladde, grijze stenen, die koel aanvoelen door dunne schoenen. Duiven vliegen in groepjes op van de dakrand. Ergens achter je klinkt een trambel op Divan Yolu, maar hier klinkt het geluid gedempt. Dan stap je naar binnen en verandert het licht van kleur. Het valt door de vele ramen, glijdt over blauw-witte tegels en nestelt zich op een dieprood tapijt. Dit is de Sultan Ahmed Moskee. Bijna iedereen noemt hem de Blauwe Moskee, en dat komt door de tegels.

Dit is een functionerende moskee, geen museum. De toegang is gratis en bezoekers zijn welkom buiten de vijf dagelijkse gebedstijden. Trek je schoenen uit bij de ingang. Bedek je schouders en, als je een vrouw bent, ook je hoofd – er worden doekjes uitgedeeld bij de ingang. Eenmaal binnen, spreek zachtjes en blijf achter de afscheiding die de gebedsruimte markeert. Mensen komen hier meerdere keren per dag bidden. Je bent te gast te midden van al die gebeden.

De bouw begon in 1609, onder Sultan Ahmed I. Hij was een jonge man, nauwelijks twintig, en hij wilde een moskee die een waardige tegenhanger zou zijn voor de Hagia Sophia aan de overkant van het plein. De bouw duurde ongeveer acht jaar. De architect was Sedefkar Mehmed Agha, die zijn opleiding had genoten in de werkplaats die door Sinan was opgericht. Zijn naam betekent ruwweg 'parelmoerbewerker' – hij begon zijn carrière als inlegger van schelp in hout, niet als koepelbouwer.

De locatie zelf was een statement. Ahmed liet paleizen van zijn eigen ministers afbreken om plaats te maken. De moskee staat direct op de plek van het oude Byzantijnse keizerlijke paleis, naast de Hippodroom waar ooit strijdwagens raceten. Het gebouw bevindt zich dus tussen twee verdwenen werelden. Je kunt de lange ovale vorm van de renbaan nog steeds herkennen in het park eromheen, met de Egyptische obelisk aan één uiteinde.

Kijk omhoog naar het plafond. De hoofkoepel rust op vier enorme ronde pijlers, soms olifantenpoten genoemd, elk enkele meters breed. Er omheen lopen halve koepels trapsgewijs af naar de hoeken. Het effect is een cascade van rondingen in plaats van één enkele ruimte. Ottomaanse architecten hadden een eeuw lang geoefend om dit te bereiken. Hier lieten ze zien wat een eeuw oefening kon opleveren: orde, symmetrie en een duidelijke visuele route van de vloer naar boven.

En dan de tegels. Er zijn er meer dan twintigduizend, gemaakt in de stad Iznik, ten oosten van de stad. De patronen zijn tulpen, anjers, cipressen en wijnranken. Kijk naar de lagere muren en de galerijen: die tegels zijn van de hoogste kwaliteit, met een diep kobaltblauw en een rood dat de pottenbakkers van Iznik hadden leren fixeren onder het glazuur. Hogerop verandert de kwaliteit. De sultan bestelde er zo veel in zo'n korte tijd dat de werkplaatsen moeite hadden om de kwaliteit te handhaven.

Die haast had een blijvende prijs. De vraag dreef de prijzen in Iznik op en dwong de pottenbakkers tot het maken van kortere routes. Binnen een paar generaties waren de ovens van de stad in verval geraakt en was de bloeiperiode van de Turkse tegelkunst voorbij. Dit interieur is dus zowel een hoogtepunt als een soort einde. Wat u hier ziet, is een van de laatste enorme opdrachten die de industrie ooit heeft uitgevoerd.

Tweehonderdzestig ramen verlichten de ruimte. Het oorspronkelijke glas kwam uit Venetië, gekleurd en in kleine ruitjes gesneden. Het grootste deel van wat u nu ziet, is later vervangen, omdat glas uit die tijd zelden aardbevingen en branden overleeft. De kroonluchters hangen laag aan lange kettingen. Vroeger hingen er olielampen in en werden er soms struisvogeleieren tussen geplaatst – de traditionele verklaring is dat ze spinnen bij de lampolie vandaan hielden.

Zoek de mihrab, de marmeren nis in de muur die de richting van Mekka aangeeft. Ernaast staat de minbar, de hoge, getrapte preekstoel die gebruikt wordt voor de vrijdagpreek. Beide zijn gehouwen uit licht marmer en het beeldhouwwerk is ingetogen in vergelijking met de tegels. Dat is bewust. Het oog heeft een rustige plek nodig om te rusten. Links bevindt zich een verhoogd platform voor de muezzin, die de antwoorden geeft tijdens het gebed.

Buiten heeft de moskee zes minaretten. Destijds zorgde dat aantal voor problemen. Het heiligdom in Mekka had er ook zes, en het leek aanmatigend om er nog een te bouwen. Het verhaal dat meestal wordt verteld, is dat de sultan de zaak beslechtte door een extra minaret in Mekka te laten bouwen. Of het nu precies zo is gegaan of niet, de zes slanke torens hier zijn hoe dan ook ongebruikelijk. Tel ze vanaf de binnenplaats: vier op de hoeken van de gebedsruimte, twee aan het uiteinde van de binnenplaats.

Ahmed heeft niet lang van de moskee kunnen genieten. Hij stierf in 1617, het jaar dat het gebouw werd voltooid, nog geen dertig jaar oud. Zijn graf staat net buiten de noordelijke muur en verschillende van zijn kinderen liggen er ook begraven. Het is open voor bezoekers en meestal bijna leeg. Op een paar meter afstand van een van de drukste interieurs van Istanbul, kun je in een stille, betegelde ruimte alleen staan met de man die dit alles heeft laten bouwen.

Het complex was nooit alleen een moskee. Het omvatte een religieuze school, een gaarkeuken, een ziekenhuis en een markt waarvan de huurinkomsten de exploitatiekosten dekten. Ottomaanse stichtingen waren ontworpen om zichzelf eeuwenlang te financieren. Sommige van die gebouwen zijn verdwenen, in andere zijn nu tapijtwinkels en cafés gevestigd. De arcaden aan de zuidkant dienden de buurt ooit op manieren die niets met gebed te maken hadden.

Loop terug naar de binnenplaats en ga bij de centrale fontein staan. Vanaf hier zie je de koepels op een rij staan, van klein naar groot. Draai je om en daar staat de Hagia Sophia, duizend jaar ouder, aan de overkant van de tuinen. Twee gebouwen, één gesprek, gevoerd in een park vol tulpen en toeristen. Haal diep adem en geniet van de zeelucht die van de Marmara opstijgt – en besluit dan naar welk van de twee je langer wilt kijken.