Grote Bazaar

Luister voordat je kijkt. Glas klinkt tegen metaal – dat is een theeloper die een dienblad met tulpvormige glazen op een schommelende houder draagt. Daaronder klinkt een constante brij van stemmen in vier of vijf talen. De lucht is doordrenkt met de geur van zeep, leer, geroosterde noten en stof. Licht valt in stralen door kleine ramen in de gewelven boven je hoofd, waardoor de steegjes schemerig zijn en de winkelgevels helder verlicht. Je bent een overdekte stad van zo'n zestig straten binnengelopen.

Begin met de vorm van de plek. De markt heeft ongeveer twintig poorten, en elke poort geeft toegang tot een andere buurt. Binnen kruisen de steegjes elkaar min of meer loodrecht en ze zijn genummerd en hebben namen. De namen zijn de oude handelsnamen. In de ene straat waren de hoedenmakers, in de andere de juweliers, in weer een andere de pantoffelverkopers, in een andere de quiltmakers. Veel van die ambachten zijn verdwenen, maar de uithangborden zijn gebleven, dus je kunt de vroegere economie van de markt van de muren aflezen.

Het begon in 1461, kort na de Ottomaanse verovering, toen Mehmed II opdracht gaf tot de bouw van een stenen gebouw voor de opslag en verkoop van waardevolle goederen. Dat eerste bouwwerk staat nog steeds in het centrum. Het heet de Binnenste Bedesten – een hal met dikke muren, zware deuren en kleine koepels. Stoffen, juwelen en documenten werden er 's nachts in opgesloten. Het fungeerde als een kluis voor de hele stad, lang voordat iemand in Istanbul een bank gebruikte.

Zoek nu je weg naar die binnenhal, want je kunt hem gemakkelijk missen. Het plafond is lager, de winkels zijn kleiner en de goederen veranderen – oud zilver, munten, zakhorloges, barnsteen, meubelstukken. De prijzen lopen hier snel op. Handelaren in de Bedesten handelden in dingen die achter een gesloten deur bewaard moesten worden, en dat is nog steeds min of meer het geval. Merk op hoe veel stiller het wordt zodra je door de deuropening stapt.

De markt groeide in de daaropvolgende eeuwen vanuit die kern naar buiten. Kooplieden bouwden winkelrijen, overdekten vervolgens de straten ertussen, en overdekten daarna de straten daartussen. Niemand maakte een masterplan. Wat je hier ziet, is het resultaat van een paar honderd jaar geleidelijke bouw, waardoor sommige steegjes abrupt eindigen en sommige plafonds veel hoger zijn dan andere. Kijk omhoog terwijl je loopt en je ziet de voegen waar de ene bouwperiode de andere ontmoet.

Brand en aardbevingen hebben de bazaar net zozeer gevormd als de handel. De bazaar brandde herhaaldelijk af en een aardbeving in 1894 verwoestte grote delen. Telkens werd de bazaar herbouwd, soms met bredere straten, soms met nieuw metselwerk over oude funderingen. De beschilderde patronen op de gewelven – rood, geel, geometrische banden – stammen grotendeels uit die latere restauraties. De oudste structuur van de markt bevindt zich onder je voeten en achter het stucwerk, meestal niet recht voor je neus.

De bazaar bestaat niet alleen uit winkels. Er is een eigen moskee, een eigen politiebureau, eigen reparatiewerkplaatsen en een eigen kliniek. Duizenden winkels zijn hier gevestigd en tienduizenden mensen komen er elke ochtend werken. Er heerst een interne sociale orde – leerlingen, meesters, borgstellers, families die al generaties lang dezelfde pachtovereenkomst hebben. Als een winkel van eigenaar wisselt, weten de buren dat meestal al lang voordat er papierwerk wordt overgemaakt.

Achter de markt liggen de hans – binnenplaatsgebouwen die ooit onderdak boden aan karavanen, werkplaatsen en handelaren van buiten de stad. Een aantal is bewaard gebleven aan de rand van de markt en hun poorten staan open. Stap er een binnen en de sfeer verandert compleet: een stenen binnenplaats, een boom, werkplaatsen op twee verdiepingen, mannen die zilver smeden of leer persen. De winkels aan de voorkant verkopen. De hans erachter produceren nog steeds. Bijna niemand op de hoofdstraten maakt de omweg van twee minuten om ze te bekijken.

Afdingen is hier normaal en het is geen wedstrijd om te winnen. Een verkoper opent met een hoge prijs, jij doet een laag tegenbod en jullie gaan allebei verder. Neem de thee aan als die wordt aangeboden – het accepteren ervan verplicht je niet tot aankoop. Stel vragen over het product. Waar is het van gemaakt, waar is het gemaakt, wie heeft het gemaakt? Een goede handelaar vindt het leuk om vragen te beantwoorden. Een slechte handelaar verandert van onderwerp, en dat zegt je wat je moest weten.

Sommige dingen hier zijn echt lokaal en andere niet. Handgeknoopte tapijten, koper- en messingwerk, Turks fruit, specerijen, meerschuimpijpen gesneden uit een zachte witte steen uit Anatolië – deze producten hebben echte wortels in de regio. Massaal geproduceerde lampen en bedrukte sjaals niet. Dat maakt ze geen slechte souvenirs, maar de prijs zou dat verschil moeten weerspiegelen. Vraag waar een product gemaakt is en zie hoe snel het antwoord komt.

De goudhandel is nog steeds het zwaartepunt van de markt. In de juweliersstraat staan de etalages vol met kettingen die per gewicht worden verkocht, geprijsd tegen de dagprijs. Turkse families kopen goud voor bruiloften en geboorten, en de gewoonte is oud en volkomen praktisch – het is spaargeld dat je kunt dragen. De menigte voor die etalages bestaat dus niet uit toeristen. Het zijn mensen uit de stad die iets doen wat hun grootouders ook deden.

Verdwalen is hier normaal en meestal onschadelijk. De straatjes lijken op elkaar, er zijn talloze borden en het dak maakt je oriëntatievermogen onduidelijk. Als je je wilt heroriënteren, loop dan bergafwaarts. Bijna elke helling binnen de markt leidt uiteindelijk naar een uitgang, en die uitgangen komen uit op straten die je herkent. Of volg gewoon de geur van koffie – die leidt meestal ook naar buiten.

Voordat je vertrekt, stop even in een van de steegjes en blijf dertig seconden stil staan. Laat de mensen om je heen lopen. Ergens in dit gebouw weegt een man goud, vouwt een vrouw een tapijt, draagt een jongen thee waarvan hij later de lege glazen zal verzamelen. Dit gebeurt al meer dan vijfhonderd jaar, elke werkdag, op precies deze plek, in een of andere vorm. Kies dan een poort, maakt niet uit welke, en loop naar buiten, het daglicht in.