Groot Basaar

Luister voor jy kyk. Glas klink op metaal – dit is 'n teehouer wat 'n skinkbord met tulpvormige glase op 'n swaaihouer dra. Daaronder is daar 'n konstante waas van stemme in vier of vyf tale. Die lug bevat seep, leer, geroosterde neute en stof. Lig val in skagte van klein vensters in die kluise bokant, so die straatjies is dof en die winkelvensters is helder. Jy het 'n bedekte stad van ongeveer sestig strate binnegestap.

Begin met die vorm van die plek. Die mark het ongeveer twintig hekke, en elkeen maak oop na 'n ander buurt buite. Binne kruis die straatjies min of meer reghoekig, en hulle is genommer en benoem. Die name is die ou handelsname. Een straat was die hoedemakers, 'n ander die juweliers, 'n ander die pantoffelverkopers, 'n ander die kwiltmakers. Baie van daardie ambagte het verdwyn, maar die tekens het gebly, so jy kan die mark se voormalige ekonomie van die mure af lees.

Dit het in 1461 begin, kort na die Ottomaanse verowering, toe Mehmed die Tweede 'n klipgebou vir die berging en verkoop van waardevolle goedere beveel het. Daardie eerste struktuur staan steeds in die middel. Dit word die Binneste Bedesten genoem – 'n saal met dik mure, swaar deure en klein koepels. Lap, juwele en dokumente is oornag daarin toegesluit. Dit het as 'n kluis vir die hele stad gefunksioneer, lank voordat enigiemand in Istanbul 'n bank gebruik het.

Vind nou jou pad na daardie binneste saal, want dit is maklik om te mis. Die plafon is laer, die winkels is kleiner, en die goedere verander – ou silwer, muntstukke, sakhorlosies, amber, meubelstukke. Pryse hier styg vinnig. Handelaars in die Bedesten het handel gedryf in dinge wat agter 'n geslote deur gehou moes word, en dit is min of meer steeds waar. Let op hoeveel stiller dit word die oomblik as jy deur die deuropening gaan.

Die mark het oor die volgende eeue uit daardie kern gegroei. Handelaars het winkelrye gebou, toe die strate tussen hulle oordek, toe die strate tussen hulle oordek. Niemand het 'n meesterplan geteken nie. Waardeur jy loop, is 'n paar honderd jaar van inkrementele bouwerk, en daarom eindig sommige lane skielik en sommige plafonne is baie hoër as ander. Kyk op terwyl jy loop en jy kan die verbindings sien waar een konstruksieperiode 'n ander ontmoet.

Brand en aardbewing het dit net so gevorm soos handel. Die basaar het herhaaldelik gebrand, en 'n aardbewing in 1894 het groot dele afgebreek. Elke keer is dit herbou, soms met breër strate, soms met nuwe baksteenwerk oor ou fondamente. Die geverfde patrone op die kluise – rooi, geel, geometriese bande – is grootliks van daardie latere restourasies. Die oudste materiaal van die mark is onder jou voete en agter die pleister, gewoonlik nie voor jou oë nie.

Die basaar is nie net winkels nie. Dit het sy eie moskee, sy eie polisiepos, sy eie herstelwerkswinkels en sy eie kliniek. Verskeie duisend winkels is hier bedryf, en tienduisende mense kom elke oggend werk toe. Daar is 'n interne sosiale orde – vakleerlinge, meesters, borge, gesinne wat dieselfde huurkontrak vir geslagte lank besit. Wanneer 'n winkel van eienaar verwissel, weet die bure gewoonlik daarvan lank voordat enige papierwerk beweeg.

Agter die mark lê die hans – binnehofgeboue wat eens karavane, werkswinkels en handelaars van buite die dorp gehuisves het. Verskeie oorleef om die kante, en hul hekke is oop. Stap in een en die atmosfeer verander heeltemal: 'n klip binnehof, 'n boom, werkswinkels op twee verdiepings, mans wat silwer hamer of leer pers. Die winkels voor verkoop. Die hane agter maak steeds. Byna niemand in die hooflaan neem die twee minute lange ompad om dit te sien nie.

Onderhandeling is hier normaal en dit is nie 'n kompetisie om te wen nie. 'n Verkoper maak hoog oop, jy toonbank laag, en julle beweeg albei. Neem die tee as dit aangebied word – om dit te aanvaar, verbind jou nie tot die koop van enigiets nie. Vra vrae oor die voorwerp. Waarvan is dit gemaak, waar is dit gemaak, wie dit gemaak het. 'n Goeie handelaar geniet die vraag. 'n Slegte een verander die onderwerp, en dit sê vir jou wat jy moes weet.

Sommige dinge hier is werklik plaaslik en sommige nie. Handgeknoopte matte, koper- en messingwerk, Turkse lekkernye, speserye, meerskuimpype gekerf uit 'n sagte wit klip wat in Anatolië ontgin is – dit het ware wortels in die streek. Massa-geproduseerde lampe en gedrukte serpe nie. Dit maak hulle nie slegte aandenkings nie, maar die prys behoort die verskil te weerspieël. Vra waar 'n item gemaak is en kyk hoe vinnig die antwoord kom.

Die goudhandel is steeds die mark se swaartepunt. Op die juweliersstraat is die vensters gestapel met kettings wat volgens gewig verkoop word, geprys teen die daaglikse koers. Turkse gesinne koop goud vir troues en geboortes, en die gebruik is oud en heeltemal prakties – dit is spaargeld wat gedra kan word. Die skare voor daardie vensters is dus nie toeriste nie. Dit is mense van die stad wat iets doen wat hul grootouers gedoen het.

Om hier te verdwaal is normaal en meestal onskadelik. Die bane lyk eenders, die tekens is talryk, en die dak neem jou sin van rigting weg. As jy wil herstel, loop afdraand. Byna elke helling binne die mark lei uiteindelik na 'n uitgang, en die uitgange maak oop na strate wat jy kan herken. Of volg eenvoudig die reuk van koffie – dit lei gewoonlik ook na buite.

Voordat jy vertrek, stop in een baan en staan vir dertig sekondes stil. Laat mense om jou vloei. Iewers in hierdie gebou weeg 'n man goud, 'n vrou vou 'n mat, 'n seun dra tee waar hy later die leë glase sal optel. Dit gebeur al meer as vyfhonderd jaar op hierdie presiese grond, in een of ander vorm, elke werksdag. Kies dan 'n hek, enige hek, en stap uit in die daglig.