Süleymaniye-moskee

Die wind arriveer eerste. Bo op hierdie heuwel beweeg die lug voortdurend, en dit dra die reuk van die see vanaf die Goue Horing onder. Meeue draai oor die binnehofmure. Daar is voëlgesang in die begraafplaastuin en, verder af, die geluid van verkeer wat teen die helling klim. In vergelyking met die moskees onder by die tramlyn, is hierdie plek kalm. Studente loop verby met boeke. Katte slaap op die warm klip. Dan gaan jy binne, en die kamer is enorm en baie stil.

Dit is die Suleymaniye-moskee, gebou vir Sultan Suleiman tussen 1550 en 1557. Die argitek was Sinan, wat vir ongeveer vyftig jaar as hoof keiserlike argitek gedien het en aan honderde geboue gewerk het. Hy was in sy sestigs toe hy hier begin het. Hy het reeds baie gebou. Dit was die opdrag wat hom in die middel van die ryk geplaas het, op die hoogste sigbare heuwel, vir die heerser op die hoogtepunt van Ottomaanse mag.

Sinan het sy eie werk noukeurig beoordeel. Hy het 'n vroeë moskee as sy vakleerlingstuk beskryf, hierdie een as sy reiswerkstuk, en 'n latere moskee in Edirne as sy meesterwerk. Dit is sy eie weergawe, laat in sy lewe neergeskryf. Die gebou waarin jy staan, was dus nie, na sy mening, sy beste nie. Neem 'n oomblik met daardie idee. Hy het gedink hy kon beter doen, en op ongeveer sewentig jaar oud het hy dit gedoen.

Kyk op. Die sentrale koepel verrys ongeveer drie-en-vyftig meter bo die vloer en strek oor ongeveer sewe-en-twintig meter. Twee halfkoepels brei die ruimte langs een as uit, en kleiner koepels vul die kante. Die proporsies is die punt. Sinan was besig om 'n probleem op te los wat deur Hagia Sophia 'n duisend jaar tevore gestel is - hoe om 'n enkele verenigde binnekant te bou - en hy wou 'n kamer hê wat in een oogopslag verstaan kon word. Staan naby die deur en jy kan dit alles op een slag inneem.

Let op hoeveel lig daar is, en hoe eweredig dit val. Vensters is in bande langs die mure, rondom die koepelbasis en in die timpanumpanele geplaas. Daar is geen donker hoekie nie. Vergelyk dit met die gekleurde, patroonagtige interieurs elders in die stad. Hier is die mure meestal eenvoudig, die teëlwerk is beperk tot die area rondom die gebedsnis, en die gebrandskilderde glas is gekonsentreer in 'n paar vensters. Terughouding is die ontwerpbesluit.

Sinan het ook aan klank gedink. Kleipotte is in die struktuur naby die koepel ingebou, met openinge wat na die kamer wys, om eggo te absorbeer en die stem van 'n prediker te dra. Die moskee is ontwerp om gehoor sowel as gesien te word. Luister wanneer dit nie vol is nie. 'n Stem van die preekstoel bereik die agtermuur sonder versterking. Dit was ingenieurswese wat 'n bouer in die sestiende eeu slegs kon toets deur dit te bou.

Hier is die detail wat mense onthou. Bo die hoofingang is daar 'n klein kamer. Lugstrome is ontwerp om die rook van die olielampe van die hele moskee in daardie kamer te trek, waar die roet op die mure versamel het. Die roet is afgeskraap en gebruik om ink te maak. Dus het die lampe wat die gebede aangesteek het, ook die materiaal vir die skryf van manuskripte verskaf. Dit is 'n geslote lus wat vierhonderd jaar voordat enigiemand daardie frase gebruik het, uitgevind is.

Kyk na die gebedsnis en die muur daaromheen. Die teëls hier is Iznik-werk uit die groot tydperk – wit grond, kobaltblou, turkoois en daardie diep seëlwasrooi wat die Iznik-pottebakkers onlangs bemeester het. Die gebrandskilderde glas langs die nis is gemaak deur 'n vakman bekend onder die bynaam Dronk Ibrahim. Die vensters is van die mooiste wat in enige Ottomaanse gebou oorbly, en die kleure verander heeltemal afhangende van waar die son is.

Buite staan vier minarette in die hoeke van die binnehof, met tien balkonne tussen hulle. Die tradisionele verduideliking is 'n dubbele telling: vier omdat Suleiman die vierde sultan was wat vanuit Istanbul regeer het, tien omdat hy die tiende van die Ottomaanse lyn was. Of die argitek dit nou bedoel het of nie, die lesing word al eeue lank herhaal. Stap uit in die binnehof en tel self die balkonne. Dit neem 'n minuut en dit is vreemd bevredigend.

Die moskee was nooit die hele projek nie. Daaromheen het Sinan 'n kompleks van geboue uitgelê: skole, 'n mediese kollege, 'n hospitaal, 'n openbare kombuis wat gratis kos bedien, 'n hammam, 'n karavanserai en winkels waarvan die huurgeld alles betaal het. Verskeie van daardie geboue bestaan nog in die omliggende strate. Een huisves nou 'n biblioteek, 'n ander 'n restaurant bekend vir boontjiebredie. Die idee was 'n selfbefondsende buurt, nie 'n monument nie.

Loop die tuin agter die moskee in en jy sal twee grafte vind. Suleiman lê in die groter een, onder 'n koepelvormige plafon met klein openinge. Sy vrou Hurrem Sultan lê in die kleiner graf langs hom. Sy het begin as 'n gevangene wat in die keiserlike huishouding ingebring is en sy wettige vrou geword, wat gebreek het met generasies van Ottomaanse praktyk. Dat sy in haar eie graf begrawe is, in hierdie tuin, was op sigself 'n stelling.

Sinan is ook hier begrawe, in 'n klein hoekgraf aan die rand van die kompleks, net buite die muur. Dit is beskeie - 'n klipdak oor 'n marmermerker op 'n straathoek. Hy het dit self ontwerp. Na 'n loopbaan van bouwerk vir sultans, het hy sy eie graf in die pad geplaas, langs 'n waterkanaal wat hy ook gebou het. Die meeste besoekers loop verby sonder om op te kyk.

Voordat jy gaan, stap na die terras aan die noordekant. Die Goue Horing maak onder oop, met brûe, veerbote en die heuwels van die ander oewer. Suleiman het hierdie heuwel gekies sodat die stad die moskee van die water af sou sien. As jy hier staan, kry jy die omgekeerde uitsig - die een wat die bouers elke dag vir sewe jaar gehad het. Bly totdat 'n veerboot oorsteek. Gaan dan terug teen die heuwel af in die gewone strate.