Meczet Sulejmana Wspaniałego

Najpierw nadchodzi wiatr. Na tym wzgórzu powietrze nieustannie się porusza, niosąc zapach morza znad Złotego Rogu. Mewy krążą nad murami dziedzińca. W ogrodzie cmentarnym słychać śpiew ptaków, a dalej odgłosy ruchu ulicznego wspinającego się po zboczu. W porównaniu z meczetami przy linii tramwajowej, to miejsce jest spokojne. Studenci przechodzą obok z książkami. Koty śpią na ciepłych kamieniach. Potem wchodzisz do środka, a pomieszczenie jest ogromne i bardzo ciche.

To Meczet Sulejmana Wspaniałego, zbudowany dla sułtana Sulejmana w latach 1550–1557. Architektem był Sinan, który pełnił funkcję głównego architekta cesarskiego przez około pięćdziesiąt lat i pracował nad setkami budynków. Miał ponad sześćdziesiąt lat, kiedy tu zaczynał. Zbudował już wiele. To zlecenie umieściło go w centrum imperium, na najwyższym widocznym wzgórzu, dla władcy u szczytu potęgi osmańskiej.

Sinan starannie oceniał swoją pracę. Opisał wczesny meczet jako dzieło swojego ucznia, ten jako dzieło czeladnika, a późniejszy meczet w Edirne jako swoje dzieło mistrzowskie. To jego własna relacja, spisana pod koniec życia. Zatem budynek, w którym stoisz, nie był, jego zdaniem, jego najlepszym dziełem. Zatrzymaj się na chwilę przy tej myśli. Pomyślał, że mógłby zrobić to lepiej i mając około siedemdziesięciu lat, postanowił to zrobić.

Spójrz w górę. Centralna kopuła wznosi się około pięćdziesięciu trzech metrów nad podłogą i rozciąga się na około dwadzieścia siedem metrów. Dwie półkopuły rozciągają przestrzeń wzdłuż jednej osi, a mniejsze kopuły wypełniają boki. Proporcje są najważniejsze. Sinan rozwiązywał problem postawiony przez Hagię Sophię tysiąc lat wcześniej – jak zbudować jedno, spójne wnętrze – i chciał pomieszczenia, które można by zrozumieć jednym rzutem oka. Stań przy drzwiach, a zobaczysz wszystko na raz.

Zwróć uwagę, ile jest światła i jak równomiernie pada. Okna są umieszczone w pasach wzdłuż ścian, wokół podstawy kopuły i w panelach tympanonu. Nie ma tu ciemnego kąta. Porównajcie to z kolorowymi, wzorzystymi wnętrzami w innych częściach miasta. Tutaj ściany są przeważnie gładkie, kafelki ograniczają się do obszaru wokół niszy modlitewnej, a witraże skupiają się w kilku oknach. Umiar to decyzja projektowa.

Sinan pomyślał również o dźwięku. W pobliżu kopuły wbudowano gliniane naczynia z otworami skierowanymi do wnętrza sali, aby pochłaniały echo i przenosiły głos kaznodziei. Meczet został zaprojektowany tak, aby był nie tylko widoczny, ale i słyszalny. Słuchać, gdy nie ma w nim tłumu. Głos z ambony dociera do tylnej ściany bez wzmocnienia. To była inżynieria, którą budowniczy w XVI wieku mógł przetestować jedynie poprzez budowę.

Oto szczegół, który ludzie pamiętają. Nad głównym wejściem znajduje się mała komnata. Prądy powietrza miały za zadanie wciągać dym z lamp oliwnych całego meczetu do tego pomieszczenia, gdzie na ścianach gromadziła się sadza. Sadza była zeskrobywana i używana do produkcji atramentu. Lampy, którymi rozpalano modlitwy, dostarczały więc również materiału do pisania manuskryptów. To zamknięta pętla wymyślona czterysta lat przed tym, jak ktokolwiek użył tego określenia.

Spójrz na niszę modlitewną i otaczającą ją ścianę. Płytki tutaj to iznicka robota z okresu świetności – białe tło, kobaltowy błękit, turkus i ta głęboka czerwień laku, którą izniccy garncarze niedawno opanowali. Witraże obok niszy wykonał rzemieślnik znany pod pseudonimem Pijany Ibrahim. Okna należą do najpiękniejszych zachowanych w budynkach osmańskich, a ich kolory zmieniają się całkowicie w zależności od położenia słońca.

Na zewnątrz, w narożnikach dziedzińca, stoją cztery minarety, a między nimi dziesięć balkonów. Tradycyjne wyjaśnienie to podwójne liczenie: cztery, ponieważ Sulejman był czwartym sułtanem władającym ze Stambułu, dziesięć, ponieważ był dziesiątym z linii osmańskiej. Niezależnie od tego, czy architekt tak chciał, czy nie, odczytanie to powtarza się od wieków. Wyjdź na dziedziniec i sam policz balkony. Zajmie ci to minutę i jest dziwnie satysfakcjonujące.

Meczet nigdy nie był całym projektem. Wokół niego Sinan rozmieścił kompleks budynków: szkoły, uczelnię medyczną, szpital, kuchnię publiczną serwującą darmowe posiłki, łaźnię turecką, karawanseraj i sklepy, których czynsze pokrywały to wszystko. Kilka z tych budynków przetrwało wzdłuż okolicznych ulic. W jednym z nich mieści się obecnie biblioteka, w innym restauracja słynąca z gulaszu fasolowego. Pomysłem było stworzenie samofinansującej się dzielnicy, a nie pomnika.

Wejdź do ogrodu za meczetem, a znajdziesz dwa grobowce. Sulejman leży w większym, pod kopulastym sklepieniem z małymi otworami. Jego żona Hurrem Sultan leży w mniejszym grobowcu obok niego. Początkowo była jeńcem sprowadzonym do dworu cesarskiego, a następnie została jego prawowitą żoną, co zerwało z wielopokoleniową praktyką osmańską. To, że została pochowana we własnym grobowcu, w tym ogrodzie, samo w sobie było oświadczeniem.

Sinan również został pochowany tutaj, w małym narożnym grobowcu na skraju kompleksu, tuż za murami. Jest skromny – kamienny baldachim nad marmurowym nagrobkiem na rogu ulicy. Sam go zaprojektował. Po karierze związanej z budowaniem dla sułtanów, umieścił swój grób na drodze, obok kanału wodnego, który również zbudował. Większość zwiedzających przechodzi obok niego, nie patrząc w górę.

Zanim tam pójdziesz, przejdź na taras od strony północnej. Poniżej otwiera się Złoty Róg, z mostami, promami i wzgórzami po drugiej stronie. Sulejman wybrał to wzgórze, aby miasto mogło widzieć meczet z wody. Stojąc tutaj, ujrzysz odwrotny widok – ten, który budowniczowie mieli każdego dnia przez siedem lat. Pozostań tam, aż przepłynie prom. Następnie zejdź ze wzgórza na zwykłe ulice.