सुलेमानिये मशीद

सर्वात आधी वारा येतो. या टेकडीवर हवा सतत वाहत असते आणि ती खालच्या गोल्डन हॉर्नमधून समुद्राचा गंध घेऊन येते. सीगल पक्षी अंगणाच्या भिंतींवरून घिरट्या घालतात. स्मशानभूमीच्या बागेत पक्ष्यांचा किलबिलाट आहे आणि दूरवर, चढणीवर जाणाऱ्या वाहनांचा आवाज येतो. ट्राम लाईनजवळच्या मशिदींच्या तुलनेत, ही जागा शांत आहे. विद्यार्थी पुस्तके घेऊन ये-जा करतात. मांजरी उबदार दगडावर झोपतात. मग तुम्ही आत जाता, आणि ती खोली प्रचंड मोठी आणि अगदी शांत असते.

ही सुलेमानिये मशीद आहे, जी सुलतान सुलेमानसाठी १५५० ते १५५७ दरम्यान बांधली गेली. याचे वास्तुविशारद सिनान होते, ज्यांनी सुमारे पन्नास वर्षे मुख्य शाही वास्तुविशारद म्हणून काम केले आणि शेकडो इमारतींवर काम केले. जेव्हा त्यांनी येथे काम सुरू केले तेव्हा ते साठीच्या दशकात होते. त्यांनी तोपर्यंत बरेच काही बांधले होते. हे ते काम होते ज्यामुळे त्यांना ओटोमन सत्तेच्या शिखरावर असलेल्या शासकासाठी, साम्राज्याच्या केंद्रस्थानी, सर्वात उंच दिसणाऱ्या टेकडीवर स्थान मिळाले.

सिनान आपल्या कामाचे काळजीपूर्वक मूल्यमापन करत असत. त्याने सुरुवातीच्या मशिदीला आपली शिकाऊ कलाकृती, या मशिदीला आपली कुशल कारागीर कलाकृती आणि एडिर्न येथील नंतरच्या मशिदीला आपली उत्कृष्ट कलाकृती म्हटले आहे. हे त्याचे स्वतःचे वर्णन आहे, जे त्याने आयुष्याच्या उत्तरार्धात लिहिले आहे. त्यामुळे, तुम्ही ज्या इमारतीत उभे आहात, ती त्याच्या मते त्याची सर्वोत्तम कलाकृती नव्हती. या कल्पनेवर क्षणभर विचार करा. त्याला वाटले की तो यापेक्षाही चांगले काहीतरी करू शकतो, आणि वयाच्या सुमारे सत्तरीत त्याने ते करून दाखवले.

वर पाहा. मधला घुमट जमिनीपासून सुमारे त्रेपन्न मीटर उंच आहे आणि त्याचा विस्तार अंदाजे सत्तावीस मीटर आहे. दोन अर्ध-घुमट एका अक्षावर जागेचा विस्तार करतात आणि लहान घुमट बाजू भरून काढतात. प्रमाणबद्धता हाच मुख्य मुद्दा आहे. सिनान हजार वर्षांपूर्वी हागिया सोफियाने निर्माण केलेली एक समस्या सोडवत होता — एकसंध, एकीकृत अंतर्गत रचना कशी तयार करावी — आणि त्याला एक अशी खोली हवी होती जी एका नजरेत समजू शकेल. दाराजवळ उभे राहा आणि तुम्ही एकाच वेळी सर्व काही पाहू शकता.

किती प्रकाश आहे आणि तो किती समान रीतीने पडतो हे लक्षात घ्या. खिडक्या भिंतींच्या कडेने, घुमटाच्या पायथ्याशी आणि टायम्पॅनम पॅनेलमध्ये पट्ट्यांच्या स्वरूपात आहेत. येथे एकही अंधारी जागा नाही. शहरातील इतर ठिकाणच्या रंगीत, नक्षीदार आतील सजावटीशी याची तुलना करा. येथे भिंती बहुतेक साध्या आहेत, फरशांचे काम फक्त प्रार्थनेच्या जागेभोवतीच्या भागापुरते मर्यादित आहे आणि रंगीत काचा काही मोजक्या खिडक्यांमध्येच केंद्रित आहेत. संयम हाच रचनेचा निर्णय आहे.

सिनानने ध्वनीचाही विचार केला होता. घुमटाजवळील रचनेत मातीची भांडी बसवली होती, ज्यांची तोंडे खोलीच्या दिशेने होती, जेणेकरून प्रतिध्वनी शोषला जाईल आणि प्रवचनकाराचा आवाज दूरवर पोहोचेल. ही मशीद केवळ पाहण्यासाठीच नव्हे, तर ऐकण्यासाठीही बनवली होती. जेव्हा गर्दी नसेल तेव्हा ऐका. व्यासपीठावरून येणारा आवाज ध्वनिवर्धकाशिवाय मागच्या भिंतीपर्यंत पोहोचतो. हे असे अभियांत्रिकी होते, ज्याची सोळाव्या शतकातील बांधकाम करणारा केवळ ते बांधूनच चाचणी घेऊ शकत होता.

हा तो तपशील आहे जो लोकांच्या लक्षात राहतो. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या वर एक लहान खोली आहे. संपूर्ण मशिदीतील तेलाच्या दिव्यांचा धूर त्या खोलीत खेचण्यासाठी हवेच्या प्रवाहांची रचना केली होती, जिथे भिंतींवर काजळी जमा होत असे. ही काजळी खरवडून काढली जात असे आणि तिचा उपयोग शाई बनवण्यासाठी केला जात असे. अशाप्रकारे, प्रार्थनेसाठी प्रकाश देणारे दिवे हस्तलिखिते लिहिण्यासाठी साहित्यही पुरवत होते. हा एक बंदिस्त मार्ग आहे, ज्याचा शोध 'प्रार्थनास्थळ' हा शब्दप्रयोग कोणी वापरण्याच्या चारशे वर्षे आधी लागला होता.

प्रार्थनेसाठी असलेली कोनाडा आणि त्याच्या सभोवतालची भिंत पाहा. येथील फरशा इझनिकच्या सुवर्णकाळातील कलाकृती आहेत — पांढरी पार्श्वभूमी, गडद निळा, फिरोजी आणि तो गडद लाल रंग, ज्यावर इझनिकच्या कुंभारांनी नुकतेच प्रभुत्व मिळवले होते. कोनाड्याशेजारील रंगीत काच 'मद्यपी इब्राहिम' या टोपणनावाने ओळखल्या जाणाऱ्या एका कारागिराने बनवली होती. येथील खिडक्या कोणत्याही ऑट्टोमन इमारतीमधील सर्वोत्तम शिल्लक राहिलेल्या खिडक्यांपैकी आहेत आणि सूर्य कोणत्या दिशेला आहे त्यानुसार त्यांचे रंग पूर्णपणे बदलतात.

बाहेर, अंगणाच्या कोपऱ्यांवर चार मिनार उभे आहेत, आणि त्यांच्यामध्ये दहा बाल्कनी आहेत. यामागील पारंपरिक स्पष्टीकरण म्हणजे ही दुहेरी गणना आहे: चार कारण सुलेमान हा इस्तंबूलमधून राज्य करणारा चौथा सुलतान होता, आणि दहा कारण तो ऑट्टोमन वंशातील दहावा होता. वास्तुकाराचा तसा हेतू असो वा नसो, हे वाचन शतकानुशतके पुनरावृत्त होत आले आहे. अंगणात बाहेर पडा आणि स्वतः बाल्कनी मोजा. याला एक मिनिट लागतो आणि ते विलक्षण समाधानकारक वाटते.

मशीद हा कधीच संपूर्ण प्रकल्प नव्हता. तिच्याभोवती सिनानने इमारतींचा एक संकुल उभारला होता: शाळा, एक वैद्यकीय महाविद्यालय, एक रुग्णालय, मोफत अन्न देणारे एक सार्वजनिक स्वयंपाकघर, एक हमाम, एक कारवानसराय आणि दुकाने, ज्यांच्या भाड्यातून या सर्वांचा खर्च भागवला जात असे. त्यापैकी अनेक इमारती आजूबाजूच्या रस्त्यांवर आजही टिकून आहेत. एका इमारतीत आता ग्रंथालय आहे, तर दुसऱ्या इमारतीत बीन्सच्या स्ट्यूसाठी प्रसिद्ध असलेले रेस्टॉरंट आहे. हा एक स्व-निधीवर चालणारा परिसर उभारण्याचा उद्देश होता, स्मारक उभारण्याचा नाही.

मशिदीमागील बागेत गेल्यावर तुम्हाला दोन कबरी आढळतील. सुलेमान मोठ्या कबरीत, लहान छिद्रांनी युक्त असलेल्या घुमटाकार छताखाली विसावला आहे. त्याची पत्नी हुर्रेम सुलतान त्याच्या शेजारील लहान कबरीत विसावली आहे. सुरुवातीला ती एक कैदी होती, जिला शाही घराण्यात आणले गेले आणि नंतर ती त्याची कायदेशीर पत्नी बनली, ज्यामुळे ओटोमन साम्राज्याच्या पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या प्रथेला छेद मिळाला. तिला तिच्या स्वतःच्या कबरीत, याच बागेत दफन करणे, हे स्वतःच एक मोठे विधान होते.

सिनानलाही येथेच, संकुलाच्या कडेला, भिंतीच्या अगदी बाहेर, एका लहान कोपऱ्यातील कबरीत दफन केले आहे. ते अगदी साधे आहे — रस्त्याच्या कोपऱ्यावरील संगमरवरी स्मारकावरील एक दगडी छत. त्याची रचना त्याने स्वतःच केली होती. सुलतानांसाठी बांधकाम करण्याची कारकीर्द संपल्यानंतर, त्याने स्वतःची कबर रस्त्यावरच, त्यानेच बांधलेल्या एका पाण्याच्या कालव्याशेजारी बांधली. बहुतेक पर्यटक वर न पाहताच त्यावरून पुढे निघून जातात.

जाण्यापूर्वी, उत्तरेकडील टेरेसवर चालत जा. खाली गोल्डन हॉर्न पसरलेला दिसतो, जिथे पूल, नावा आणि दुसऱ्या किनाऱ्यावरील टेकड्या आहेत. सुलेमानने ही टेकडी निवडली जेणेकरून शहराला पाण्यावरून मशीद दिसेल. येथे उभे राहिल्यावर तुम्हाला उलटे दृश्य दिसते — जे बांधकाम करणाऱ्यांना सात वर्षे दररोज दिसत होते. एखादी नाव पलीकडे जाईपर्यंत तिथेच थांबा. मग टेकडीवरून खाली सामान्य रस्त्यांवर परत या.