मसाल्यांचा बाजार

सर्वात आधी तुमचं लक्ष जातं ते गंधाचं. तुम्ही दारापर्यंत पोहोचण्याआधीच तो वास येतो — उबदार, कोरडा, अनेक थरांचा. त्याच्यावर दालचिनीचा वास असतो. त्याखाली काहीतरी अधिक गडद आणि मातीशी साधर्म्य असलेलं असतं. तो असतो जिऱ्याचा, सुक्या मिरीचा आणि चिरडलेल्या गुलाबाच्या पाकळ्यांच्या गोड भुकटीचा. मग येतो तो आवाज: दगडी छताखाली होणारी शेकडो संभाषणं, कमानींवरून आदळून किंचित अस्पष्ट होऊन तुमच्यापर्यंत परत येतात. तुमचे डोळे सर्वात शेवटी सरावतात. पिवळा प्रकाश. नारंगी पावडरचे शंकू. माणसाएवढ्या उंचीपर्यंत रचलेल्या काचेच्या बरण्या.

तुम्ही सतराव्या शतकातील एका इमारतीत उभे आहात, जी पैसे कमावण्यासाठी बनवली होती. व्यापाऱ्यासाठी नाही — तर मशिदीसाठी. हे सभागृह नव्या मशिदीच्या संकुलाचा भाग आहे, जी दाराच्या अगदी बाहेर उभी आहे. ओटोमन धार्मिक इमारतींचा खर्च देणग्यांमधून भागवला जात असे, आणि देणगीसाठी स्थिर उत्पन्नाची गरज होती. म्हणून बांधकाम करणाऱ्यांनी एक छताचा बाजार उभारला आणि दुकानांच्या खोल्या भाड्याने दिल्या. त्या भाड्यातून कर्मचारी, शिक्षक, अन्नदान केंद्र, दिव्याचे तेल यांचा खर्च भागवला जात असे. इथे व्यापार कधीही उपासनेपासून वेगळा नव्हता. तोच इथला आधार होता.

याचे तुर्की नाव मिसिर चारशीसी (Mısır Çarşısı) आहे. मिसिर म्हणजे इजिप्त. हे नाव का पडले याबद्दल कोणालाही पूर्ण खात्री नाही. एका स्पष्टीकरणानुसार, तेव्हा ऑटोमन साम्राज्याचा प्रांत असलेल्या इजिप्तमधील कर महसुलातून या बांधकामाचा खर्च भागवला गेला. दुसऱ्या स्पष्टीकरणानुसार, अलेक्झांड्रिया आणि कैरो येथून जहाजांमधून येणाऱ्या तांदूळ, साखर, मसाले यांसारख्या मालावरून या बाजाराला नाव मिळाले. ही दोन्ही स्पष्टीकरणे शतकानुशतके सांगितली जात आहेत. यापैकी कशावरही अंतिम शिक्कामोर्तब झालेले नाही. इंग्रजीमध्ये या ठिकाणाला सामान्यतः 'स्पाइस बझार' (Spice Bazaar) म्हटले जाते, जे तेथील वासाचे अचूक वर्णन करते आणि हा वाद पूर्णपणे संपुष्टात आणते.

त्याच्या अस्तित्वाच्या बहुतेक काळात, हे ठिकाण स्मृतीचिन्हे खरेदी करण्याचे नव्हते. शहरवासीयांचे औषधांसाठी येथे आगमन होत असे. मसाल्यांचा व्यापारी हा एक रसायनशास्त्रज्ञही होता. तो दातदुखीसाठी लवंग, पोटदुखीसाठी आले आणि श्वासाच्या दुर्गंधीसाठी मस्टिक राळ विकायचा. तुर्की शब्द 'अक्तर' (aktar) आजही या दोन्ही व्यवसायांसाठी वापरला जातो — वनौषधी विक्रेता आणि मसाले विक्रेता. तीनशे वर्षांपूर्वी जर तुम्हाला ताप आला असता, तर तुम्ही आधी रुग्णालयात गेला नसता. तुम्ही इथे आलात, तुमची लक्षणे सांगितलीत आणि पावडरची एक कागदी पुडी घेऊन गेलात.

वर पाहा. छत म्हणजे जाड दगडी खांबांवर तोललेले उथळ घुमट आणि टोकदार कमानींची एक लांब रांग आहे. आराखडा 'L' आकाराचा आहे: दोन लांब बाहू एका कोपऱ्यात मिळतात, आणि प्रत्येक बाहूच्या टोकांना व मध्यभागी दरवाजे आहेत. तो कोपरा शोधा. त्यात उभे राहा आणि तुम्हाला एकाच वेळी दोन्ही बाहूंच्या खाली दिसेल, आणि बाजार अचानक दुकानांच्या कॉरिडॉरऐवजी एका यंत्रासारखा वाटू लागेल. दरवाजांच्या वरच्या खोल्या सुरुवातीपासूनच या रचनेत बांधलेल्या होत्या.

विक्रेत्यांची एक ठरलेली पद्धत आहे, आणि ती एकदा तरी ऐकण्यासारखी आहे. तुम्हाला केशर तीन प्रकारांमध्ये दिले जाईल. चहा ओतला जाईल. कुठेतरी एक माणूस सुकामेव्याच्या पेस्टच्या ट्रेकडे बोट दाखवून त्याला एक विनोदी वैद्यकीय नाव देईल, आणि जवळचे सर्वजण हसतील, आणि कोणीतरी ते विकत घेईल. हे एक नाटक आहे, जे दिवसातून शेकडो वेळा सादर केले जाते. तुम्ही त्याचा आनंद घेऊ शकता आणि तरीही रिकाम्या हाताने परत जाऊ शकता. आच्छादित सभागृहातील किमती सामान्यतः बाहेरच्या रस्त्यांपेक्षा जास्त असतात.

जर तुम्हाला घरी काही घेऊन जायचे असेल, तर फोटोसाठी बनवलेल्या रंगीबेरंगी पिरॅमिडकडे दुर्लक्ष करा. इथले स्वयंपाकी चार गोष्टी विकत घेतात. सुमाक, एक गडद लाल रंगाची बेरी जी वाटून आंबट भुकटी बनवली जाते. उर्फा मिरची, जी उन्हात वाळवून गुंडाळली जाते, ज्यामुळे तिला घाम येतो आणि ती धुरकट चवीची बनते. पुल बिबेर, लाल मिरचीचे तुकडे, जे देशातील जवळजवळ प्रत्येक टेबलावर दिसतात. आणि पेकमेझ, द्राक्षांचा घट्ट पाक, जो नाश्त्याला तिळाच्या पेस्टसोबत खाल्ला जातो. या चारही गोष्टी सुटकेसमध्ये कोणत्याही त्रासाशिवाय टिकून राहतात.

पश्चिम टोकातून बाहेर पडल्यावर बाजार मोकळ्या हवेत सुरू राहतो. तिथे बियाणे विक्रेते, गाणाऱ्या पक्ष्यांचे पिंजरे, प्लास्टिकच्या ट्रेमधील रोपे, वजनाने विकले जाणारे चीज आणि ऑलिव्ह आहेत. तिथे जिवंत जळवांनी भरलेल्या काचेच्या बरण्याही आहेत. त्या पर्यटकांसाठी कुतूहलाची वस्तू म्हणून ठेवलेल्या नाहीत. त्या एक उपचार म्हणून, शांतपणे आणि सातत्याने विकल्या जातात, जशा त्या या भागात खूप काळापासून विकल्या जात आहेत. बहुतेक लोक त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून पुढे जातात. एकदा तुम्ही त्यांना पाहिले की, तुम्ही त्यांना पुन्हा पुन्हा पाहत राहता.

बाहेरील भिंतीला लागून असलेल्या गल्लीला 'हसिरसीलर चारशीसी' (Hasırcılar Çarşısı) म्हणतात, म्हणजे चटई विणणाऱ्यांची गल्ली, पण आता तिथे कोणी चटया विणत नाही. त्या गल्लीच्या मधोमध, बहुतेक दिवसभर पदपथावर रांग लागलेली असते. त्या दुकानात, कॉफीचे दाणे पिठापेक्षाही बारीक दळले जातात, कारण तुर्की कॉफी गाळण्याऐवजी उकळली जाते. दाण्यांपेक्षा दळण्याची पद्धत जास्त महत्त्वाची असते. 'सेझ्वे' (cezve) - म्हणजे लहान, लांब दांडीच्या भांड्यासाठी - दळलेली कॉफी मागा, आणि काउंटरमागील माणसाला तुम्हाला नक्की काय हवे आहे ते कळेल.

थोडे पुढे, हार्डवेअरच्या दुकानांच्या रांगेच्या वर, एक अरुंद जिना आहे, ज्याच्या बाजूने जवळजवळ प्रत्येकजण जातो. तो जिना रुस्तम पाशा मशिदीकडे जातो, जी सोळाव्या शतकातील एक लहान इमारत असून तिच्या जवळजवळ सर्व भिंती इझनिक टाईल्सने मढवलेल्या आहेत. ट्यूलिप्स, कार्नेशन्स आणि एक विशिष्ट टोमॅटोसारखा लाल रंग, ज्याची पाककृती नंतरच्या कुंभारांना पुन्हा तयार करता आली नाही. ही मशीद मुद्दाम दुकानांपेक्षा उंच बांधली गेली होती, जेणेकरून त्यांच्या भाड्यातून तिच्या देखभालीचा खर्च भागवता येईल. बाजारासारखीच आर्थिक संकल्पना, पण लहान आणि अधिक सुंदर स्वरूपात.

ही इमारत एकापेक्षा जास्त वेळा जळाली आहे. तेल, कागद आणि पोत्यांनी भरलेले छताचे बाजार नेहमीच धोक्यात होते, आणि इस्तंबूलने आगीत संपूर्ण भाग गमावले आहेत. आता जे तुम्हाला दिसते ते वारंवार केलेल्या दुरुस्तीचे फळ आहे, ज्यात अलीकडच्या वर्षांत एक मोठा जीर्णोद्धारही झाला, ज्यात नंतरचे बदल काढून टाकण्यात आले आणि बंद केलेल्या खिडक्या पुन्हा उघडण्यात आल्या. म्हणूनच आतला प्रकाश बहुतेक पर्यटकांच्या अपेक्षेपेक्षा चांगला आहे. दगड जुना आहे. पृष्ठभागाचा बराचसा भाग जुना नाही. या दोन्ही गोष्टी एकाच खोलीत खऱ्या आहेत.

तुम्ही निघण्यापूर्वी, मधल्या एका दरवाजाजवळ एक मिनिटभर निश्चल उभे राहा. तुमच्या मागे, एमिनोनूमध्ये होड्या येत आहेत आणि सीगल पक्षी पाण्यावर विहार करत आहेत. आत, सभागृहातील आवाज तासागणिक क्वचितच बदलतो — घासाघीस आणि पावलांचा एक मंद, एकसारखा आवाज. सुमारे साडेतीन शतकांपासून लोक या खोलीत आपले जेवण विकत घेत आले आहेत. तुम्ही ते घडताना पाहत नाही आहात. तुम्ही त्याच्या आत उभे आहात. आता जा आणि तुमची मिरी शोधा.