Specerijenbazaar

Het eerste wat je opvalt is de geur. Die komt je al tegemoet voordat je de deur bereikt – warm, droog, gelaagd. Kaneel ligt erbovenop. Daaronder zit iets donkerders en aardser. Dat is komijn, gedroogde peper en het zoete stof van gemalen rozenblaadjes. Dan komt het geluid: een paar honderd gesprekken onder een stenen plafond, die weerkaatsen tegen de gewelven en wazig bij je terugkomen. Je ogen wennen als laatste. Geel licht. Kegels oranje poeder. Glazen potten zo hoog opgestapeld als een mens.

Je staat in een zeventiende-eeuws gebouw dat ontworpen is om geld te verdienen. Niet voor een handelaar – maar voor een moskee. Deze zaal behoort tot het complex van de Nieuwe Moskee, die zich net buiten de deur bevindt. Ottomaanse religieuze gebouwen werden gefinancierd met schenkingen, en een schenking had een stabiele inkomstenstroom nodig. Dus bouwden de bouwers een overdekte markt en verhuurden ze de winkelruimtes. Met die huurinkomsten werden het personeel, de leraren, de gaarkeuken en de lampolie betaald. Handel was hier nooit losgekoppeld van de eredienst. Het was de motor.

De Turkse naam is Mısır Çarşısı. Mısır betekent Egypte. Niemand weet precies waarom. Een verklaring luidt dat de bouw werd gefinancierd met belastinginkomsten uit Egypte, destijds een Ottomaanse provincie. Een andere verklaring zegt dat de markt zijn naam ontleende aan de goederen – rijst, suiker, specerijen – die per schip vanuit Alexandrië en Caïro arriveerden. Beide verklaringen worden al eeuwenlang herhaald. Geen van beide is ooit definitief vastgesteld. In het Engels wordt de plek meestal de Spice Bazaar genoemd, wat de geur treffend beschrijft en de discussie volledig overbodig maakt.

Gedurende het grootste deel van zijn bestaan was dit geen plek voor souvenirs. Het was de plek waar de stad naartoe kwam voor medicijnen. Een specerijenhandelaar was tevens apotheker. Hij verkocht kruidnagel tegen kiespijn, gember tegen maagklachten en mastiek tegen een frisse adem. Het Turkse woord aktar omvat nog steeds beide beroepen – kruidenier en specerijenverkoper. Als je driehonderd jaar geleden koorts had, ging je niet eerst naar een ziekenhuis. Je kwam hierheen, beschreef je symptomen en vertrok met een papieren propje poeder.

Kijk omhoog. Het plafond bestaat uit een lange rij ondiepe koepels en spitse gewelven, gedragen door dikke stenen pilaren. De plattegrond is een L: twee lange armen die in een hoek samenkomen, met poorten aan de uiteinden en in het midden van elke arm. Zoek die hoek op. Ga erin staan en je kunt beide armen tegelijk overzien, waardoor de markt ineens meer op één machine lijkt dan op een gang vol winkels. De ruimtes boven de poorten zijn vanaf het begin in de structuur geïntegreerd.

De verkopers hebben een vaste routine, en het is de moeite waard om die minstens één keer te horen. Saffraan wordt je in drie soorten aangeboden. Thee wordt ingeschonken. Ergens wijst een man naar een schaal met notenpasta en geeft er een grappige medische naam aan, waarna iedereen in de buurt lacht en iemand het koopt. Dit is theater, dat honderden keren per dag wordt opgevoerd. Je kunt ervan genieten en toch met lege handen vertrekken. De prijzen binnen de overdekte hal liggen over het algemeen hoger dan op straat.

Als je iets mee naar huis wilt nemen, negeer dan de gekleurde piramides die voor foto's zijn gebouwd. Koks kopen hier vier dingen. Sumak, een donkerrode bes die tot een zure kruimel wordt vermalen. Urfa-peper, gedroogd in de zon en vervolgens ingepakt zodat het vocht eruit loopt en een rokerige smaak krijgt. Pul biber, de rode pepervlokken die je bijna op elke tafel in het land vindt. En pekmez, een dikke druivensiroop die bij het ontbijt met sesampasta wordt gegeten. Alle vier overleven een koffer zonder problemen.

Loop de westkant uit en de markt gaat verder in de openlucht. Er zijn zaadhandelaren, kooien met zangvogels, zaailingen in plastic bakjes, kaas en olijven die per gewicht worden verkocht. Er zijn ook glazen potten met levende bloedzuigers. Ze staan er niet als curiositeit voor bezoekers. Ze worden verkocht als behandeling, rustig en gestaag, zoals ze al heel lang in deze wijk worden verkocht. De meeste mensen lopen er recht langs. Als je ze eenmaal hebt gezien, blijf je ze zien.

Het straatje langs de buitenmuur heet Hasırcılar Çarşısı, de straat van de mattenwevers, hoewel er nu niemand meer matten weeft. Halverwege de straat staat er bijna de hele dag een rij op de stoep. In die winkel worden de bonen fijner gemalen dan meel, omdat Turkse koffie gekookt wordt in plaats van gefilterd. De maling is belangrijker dan de boon zelf. Vraag om koffie gemalen voor een cezve – het kleine potje met lange steel – en de man achter de toonbank weet precies wat je wilt.

Iets verderop, boven een rij ijzerwarenwinkels, is er een smalle trap waar bijna iedereen aan voorbijloopt. Deze leidt naar de Rüstem Pasha-moskee, een klein zestiende-eeuws gebouw dat bijna van muur tot muur is bekleed met İznik-tegels. Tulpen, anjers en een bijzondere tomatenrode kleur waarvan het recept latere pottenbakkers niet konden reproduceren. De moskee werd opzettelijk boven de winkels gebouwd, zodat de huurinkomsten het onderhoud konden bekostigen. Hetzelfde financiële idee als de bazaar, maar dan op kleinere en veel mooiere schaal.

Dit gebouw is meer dan eens afgebrand. Overdekte markten vol olie, papier en opgestapelde zakken liepen altijd gevaar, en Istanbul heeft hele wijken door brand verloren. Wat u nu ziet, is het resultaat van herhaalde reparaties, waaronder een lange restauratie in de afgelopen jaren waarbij latere toevoegingen werden verwijderd en dichtgemetselde ramen werden heropend. Daarom is het licht binnen beter dan de meeste bezoekers verwachten. De steen is oud. Een groot deel van het oppervlak niet. Beide dingen zijn waar in dezelfde ruimte.

Voordat u vertrekt, sta even stil bij een van de middelste poorten. Achter u meren veerboten aan in Eminönü en vliegen meeuwen over het water. Binnen verandert het geluid in de hal nauwelijks van uur tot uur – een laag, gelijkmatig geluid van onderhandelen en voetstappen. Mensen kopen hier al zo'n drieënhalve eeuw hun avondeten. U kijkt er niet naar. U staat er middenin. Ga nu uw peper zoeken.