Gülhane Park

Het grind verschuift onder je schoenen en dan verdwijnt het verkeerslawaai achter je. Langs het hoofdpad staan platanen, waarvan de takken zich boven je hoofd sluiten. De lucht is hier een paar graden koeler en ruikt naar vochtige aarde en gemaaid gras. Meeuwen krijsen ergens boven de muur. Een kat slaapt op een bankje in de zon en beweegt niet als je voorbijloopt. Theeglazen klinken tegen elkaar bij een kiosk verderop de helling.

Deze groene helling ligt direct onder de muren van het Topkapi-paleis. Eeuwenlang was het helemaal geen park. Het was de buitentuin van het paleis, onderhouden door professionele tuinmannen voor het keizerlijk huis. Groenten, fruit en bloemen werden hier verbouwd voor de keukens en de vertrekken erboven. De tuinmannen dienden ook als bewakers en, indien nodig, als beulen. Dezelfde mannen die de rozen verzorgden, voerden vonnissen uit. Die combinatie was normaal in het Ottomaanse hofleven.

De naam betekent 'huis van rozen'. Rozen waren in Ottomaanse tuinen zowel om praktische als decoratieve redenen belangrijk. De bloemblaadjes werden gebruikt voor siropen, snoepgoed, jam en rozenwater, en rozenwater werd gebruikt in de keuken, de geneeskunde en voor de was. Een paleis had een constante aanvoer nodig. Deze tuin maakte deel uit van de paleismachinerie, net als de keukens of de stallen. Geen enkele gewone inwoner van de stad liep erdoorheen. De hoge muur aan één kant markeert nog steeds de grens tussen privéleven en de stad.

Dat veranderde in 1912. Het stadsbestuur opende het terrein voor het publiek als park. Gewone mensen liepen voor het eerst door de poort. Het rijk bevond zich in zijn laatste decennium, verloor grondgebied en aan zelfvertrouwen, en een tuin werd overgedragen aan de bevolking die er tot dan toe buiten was gehouden. Parken in Istanbul zijn tegenwoordig alledaags. Dit park was een bewuste daad, en het kwam van een burgemeester met sterke ideeën over de volksgezondheid.

Nu lopen de meeste bezoekers recht langs de verrassing. In 1839 stond een hoge ambtenaar in deze tuin en las een decreet hardop voor aan een publiek van ministers, religieuze leiders, buitenlandse diplomaten en soldaten. De tekst beloofde veiligheid van leven, eer en eigendom aan elke onderdaan van de sultan, ongeacht hun religie. Zoiets was nog nooit eerder aangekondigd. Er staat geen groots monument om de plek te markeren. De gebeurtenis vond in de open lucht plaats, op een grasveld, voor een menigte.

Dat decreet luidde de periode in die bekend staat als de Tanzimat – het Ottomaanse hervormingstijdperk van de negentiende eeuw. Het woord betekent reorganisatie. In de decennia die volgden, herschreef de staat zijn wetten, belastingen, leger en scholen, grotendeels naar Europees model. Hervormers betoogden dat het rijk alleen kon overleven door snel te veranderen. Anderen beweerden dat het zijn identiteit opgaf. Die discussie is nooit helemaal beslecht. Het heeft de Turkse politiek nog lang na de ondergang van het rijk zelf beïnvloed.

Kom in april terug en het park ziet er compleet anders uit. Tulpen vullen de bloembedden in stroken rood, wit, geel en paars, en de stad plant ze in enorme aantallen. De meeste bezoekers denken dat tulpen een Nederlandse bloem zijn. Dat zijn ze niet. Tulpen groeien in het wild in de bergen van Centraal-Azië en bereikten Europa via Istanbul, westwaarts gebracht door diplomaten en handelaren. De Nederlandse bollenhandel kwam later. De bloem reisde in de tegenovergestelde richting van wat men verwachtte.

Tulpen werden een ware obsessie in het achttiende-eeuwse Istanbul. Rijke families wedijverden om zeldzame variëteiten, hielden tuinfeesten 's avonds en betaalden absurde prijzen voor bepaalde bollen. Historici noemden de hele periode naar de bloem. De mode eindigde slecht, net als de regering die haar in stand hield. Als je nu naar de bloemperken kijkt, zie je een plant die ooit fungeerde als betaalmiddel, statussymbool en politieke schande in diezelfde stad.

Loop naar het lager gelegen deel van het park en zoek naar een hoge stenen zuil tussen de bomen. Hij is Romeins en veel ouder dan alles eromheen. De Latijnse inscriptie op de sokkel verwijst naar een overwinning op de Goten. Het is een van de oudste nog bestaande monumenten in de stad, en er stopt bijna niemand. Er staat geen rij. Meestal is er helemaal niemand. Leg je hand erop en kijk dan omhoog.

Langs de bovenste muur vind je een museum, gevestigd in de voormalige keizerlijke stallen. Het museum behandelt de geschiedenis van wetenschap en technologie in de islamitische wereld, met behulp van werkende reconstructies die zijn gebouwd op basis van oude manuscripten. Er zijn waterklokken, chirurgische instrumenten, astronomische apparaten en mechanisch speelgoed. Veel ervan is gereconstrueerd aan de hand van tekeningen van ingenieurs die eeuwen geleden werkten. Het is een van de rustigste musea in een zeer drukke wijk en het is gevestigd in een gebouw dat oorspronkelijk voor paarden bedoeld was.

Tientallen jaren lang was er in dit park ook een kleine dierentuin. Oudere inwoners van Istanbul herinneren zich dat ze er als kind kwamen. De dieren werden weggehaald, de kooien werden afgebroken en de ruimte werd weer gevuld met bomen en paden. Wat achterbleef, zijn de katten. Ze leven hier in grote aantallen, worden door iedereen gevoerd en beschouwen de bankjes als hun eigendom. Niemand in deze stad vindt dat vreemd. Ga zitten en de kans is groot dat er een bij je komt zitten.

Volg de helling naar beneden tot het punt waar het land ophoudt. Dit is Seraglio Point, waar drie watermassa's voor je samenkomen: de Gouden Hoorn, de Bosporus en de Zee van Marmara. Schepen wachten voor de kust op hun beurt om door de zeestraat te varen. Vlakbij staat een van de vroegste openbare standbeelden van Atatürk in het land, opgericht in 1926. De theetuin op het terras biedt een van de mooiste uitzichten van Istanbul voor de prijs van een glas thee.

Draai je om en kijk terug de helling op. Boven de bomen verrijzen de muren van een paleis dat vierhonderd jaar lang een imperium bestuurde. Beneden je varen om de paar minuten veerboten tussen twee continenten. Daartussen lopen mensen met hun honden, voeren ze katten en kibbelen ze over van alles en nog wat. Op dit gras werd een decreet voorgelezen dat miljoenen levens veranderde, en vandaag de dag is het gewoon gras. Neem plaats op een bankje. Blijf nog even zitten.