Archeologische musea van Istanbul

De binnenplaats is bedekt met grind en stenen, en het geluid van je eigen voetstappen komt een moment later bij je terug. Gebroken zuilen liggen in de open lucht, ruw opgesteld, met gras ertussen. Een kat ligt te slapen op een Romeins kapiteel. Binnen verandert de lucht onmiddellijk – koeler, droger, met de vage minerale geur van oud marmer en vloerpoetsmiddel. Stemmen dragen ver door deze gangen. Iemand twee kamers verderop klinkt alsof hij of zij naast je staat.

Dit is niet één museum, maar drie, die een binnenplaats delen vlak onder het Topkapı-paleis. Het grote gebouw met de zuilengevel herbergt de klassieke collecties. Een kleiner gebouw aan de overkant toont de collecties uit het oude Nabije Oosten: Mesopotamië, Egypte en Anatolië vóór de komst van de Grieken. Het derde gebouw is een betegeld paviljoen uit de jaren 1470, een van de oudste Ottomaanse gebouwen in de stad, dat nu gebruikt wordt voor keramiek. Met één ticket kun je alle drie de musea bezoeken, en de meeste bezoekers raken uitgeput voordat ze alle kamers hebben gezien.

Eén persoon is verantwoordelijk voor een groot deel van wat je te zien krijgt. Osman Hamdi Bey was een schilder, archeoloog en bestuurder, en hij leidde deze instelling vanaf het einde van de negentiende eeuw. Hij deed opgravingen, verzamelde voorwerpen en bovenal stelde hij regels op. Onder zijn invloed verscherpte de Ottomaanse staat de wetgeving inzake antiquiteiten, waardoor objecten die buiten Ottomaans grondgebied waren opgegraven niet langer zomaar naar het buitenland konden worden verscheept. Die verandering is de reden dat deze zalen vol zijn.

Ga eerst naar de marmeren sarcofaag met de uitgehouwen veldslag. Deze sarcofaag heet de Alexandersarcofaag, en Alexander is er inderdaad op afgebeeld, te paard, vechtend tegen de Perzen. Hij is er echter nooit in begraven. Het graf was vrijwel zeker gemaakt voor een lokale koning van Sidon die met Alexanders steun regeerde. De naam is al meer dan een eeuw in gebruik, omdat hij handig is en omdat het alternatief veel moeilijker uit te spreken is.

Kom nu dichterbij en bekijk de gravure in het zachte, strijklicht. Er zijn nog sporen van kleur op de steen te zien: rood, geel, blauw en de resten van paars. Oude marmeren sculpturen werden beschilderd, vaak in felle kleuren, en de witte klassieke wereld die we ons voorstellen is een vergissing die is ontstaan door verwering. Er is wereldwijd nog maar heel weinig originele verf bewaard gebleven. Op dit ene object is echter genoeg overgebleven om je een beeld te vormen van hoe de eigenaar het zag.

Ernaast staat een ander graf uit dezelfde koninklijke begraafplaats, gebeeldhouwd met rouwende vrouwen tussen zuilen, elk figuur in een iets andere houding. Loop dan naar buiten en bekijk de voorkant van het museumgebouw zelf. De architect gebruikte het ontwerp van deze sarcofagen als inspiratie voor de gevel – de zuilen, het fronton, hetzelfde ritme over de hele voorgevel. De kist is gemodelleerd naar de inhoud. Weinig musea geven zo duidelijk aan wat zij beschouwen als het belangrijkste object binnenin.

In het gebouw over het oude Nabije Oosten, in een vitrine die je gemakkelijk over het hoofd ziet, ligt een klein kleitablet met wigvormige letters. Het bevat de voorwaarden van een vredesverdrag tussen een Egyptische farao en een Hettitische koning, gesloten na jarenlange oorlog, meer dan drieduizend jaar geleden. Het beschrijft de grenzen, de terugkeer van vluchtelingen en een belofte van wederzijdse verdediging. Een kopie van deze tekst hangt in het hoofdkantoor van de Verenigde Naties.

Bedenk eens hoe die tablet in deze ruimte terecht is gekomen. Het was gebakken klei, bewaard in een archief in een Hettitische stad in Centraal-Anatolië. De stad werd verwoest en het archief brandde af, maar de brand verhardde de tabletten in plaats van ze te vernietigen. Documenten op papyrus uit dezelfde periode zijn allang verdwenen. Het meest fragiele object in dit gebouw heeft het juist overleefd omdat het gebouw waarin het zich bevond, is afgebrand. Archeologie zit vol met dit soort toevalligheden.

Er is hier veel meer te zien, en het loont de moeite om keuzes te maken in plaats van alles te willen zien. Geglazuurde bakstenen panelen uit Babylon met dieren in reliëf. Hettitische stenen figuren met zware, geduldige gezichten. Een inscriptie, gebeiteld door arbeiders die een watertunnel onder Jeruzalem groeven en het moment vastlegden waarop hun twee teams elkaar ondergronds ontmoetten. Egyptisch en Assyrisch materiaal langs een van de gangen. Sta jezelf toe om drie ruimtes over te slaan, zodat je tien minuten in één ruimte kunt doorbrengen. Museumvermoeidheid is een reëel probleem, en het slaat sneller toe in zalen die zo vol zijn als deze.

Boven in het hoofdgebouw is een gedeelte te zien dat de stad zelf, laag voor laag, beslaat, van vóór de Grieken tot de Ottomaanse periode. Zoek naar een stuk zware ijzeren ketting. Deze komt uit de verdedigingswerken die ooit de monding van de Gouden Hoorn afsloten voor vijandelijke schepen. De schakels zijn dik, verroest en verrassend groot. Staand ervoor klinkt het idee om een haven met een ketting af te sluiten niet langer als een legende, maar als een staaltje van ingenieurskunst.

Delen van het complex zijn al lange tijd in restauratie en ruimtes openen en sluiten zonder veel waarschuwing. Sommige opschriften zijn uitstekend, andere zijn slechts een regel lang. Neem de binnenplaats de tijd in plaats van er snel doorheen te lopen. Veel belangrijke objecten staan buiten omdat er binnen geen ruimte voor is, waaronder sarcofagen, zuiltrommels en inscripties die een kleiner museum in de grote zaal zou plaatsen. Er is een café onder de bomen. Ga daar tien minuten zitten en laat het marmer bezinken voordat u de laatste ruimtes bezoekt.

Voordat u vertrekt, ga nog even terug naar de binnenplaats en ga daar zitten. Boven je verrijst de muur van het Topkapı-paleis, en daarachter de koepels van de oude stad. De stenen om je heen komen uit Sidon, Babylon, Jeruzalem en Anatolië, hierheen gebracht door een rijk dat niet meer bestaat, naar een gebouw dat is opgericht door een man die wilde dat zijn land zijn verleden bewaarde. De kat is naar een andere hoofdstad verhuisd. Het grind kraakt als je opstaat.