Hippodroom van Constantinopel

Sta stil en luister naar het plein — voetstappen op de stenen, duiven, een tram in de verte. Stel je nu voor dat dezelfde ruimte van muur tot muur gevuld is met een brullende menigte. Ongeveer duizend jaar lang was dit de luidste plek in Constantinopel. Vierspannige strijdwagens denderden over het rechte stuk waar je nu staat, namen scherpe bochten aan beide uiteinden en kwamen donderend terug. Toeschouwers schreeuwden hun teams toe vanaf de stenen tribunes die je omringden. Het stadion is verdwenen. De vorm ervan is nog steeds onder je voeten te voelen.

Dit is het Hippodroom van Constantinopel — hippodroom is Grieks voor paardenrenbaan. Vanaf de vroege dagen van de stad stond hier een renbaan, en toen Constantijn de Grote de stad in de vierde eeuw opnieuw stichtte als zijn hoofdstad, vergrootte hij de arena tot keizerlijke proporties. Schattingen van de capaciteit lopen uiteen, maar er konden tienduizenden mensen in. Het moderne plein, Sultanahmetplein of At Meydanı — het Paardenplein in het Turks — heeft de oude contouren behouden. De lange open ruimte die je ziet, volgt de oude renbaan bijna exact.

Stel je de lay-out voor. Midden op de baan liep een lange, centrale barrière, de spina, versierd met monumenten, beelden en trofeeën uit het hele rijk. Strijdwagens raceten eromheen – zeven ronden, tegen de klok in, waarbij botsingen het meest waarschijnlijk waren in de scherpe bochten. De keizer keek toe vanuit een keizerlijke loge die rechtstreeks verbonden was met het Grote Paleis, zodat hij zich voor het volk kon presenteren zonder een straat over te hoeven steken. De races waren gratis toegankelijk. Dit was de plek waar heerser en onderdanen elkaar daadwerkelijk zagen.

De fans organiseerden zich in facties, genoemd naar de teamkleuren – vooral de Blauwen en de Groenen. Ze waren deels sportclub, deels politieke partij, deels straatbende. Keizers probeerden hen voor zich te winnen, vreesden hen en vielen soms door hen ten val. In 532 verenigden de facties zich tegen keizer Justinianus tijdens de Nika-opstand. De opstand verwoestte een groot deel van het stadscentrum, waaronder de vroegere kerk op de plek van de Hagia Sophia. Het eindigde hier, in deze arena, toen keizerlijke troepen de relschoppers omsingelden en bij duizenden doodden.

Drie monumenten van de Spina staan nog overeind, en het oudste is verbazingwekkend. De Egyptische obelisk in het midden van het plein werd meer dan drieduizend jaar geleden gehouwen voor farao Thoetmosis III en stond oorspronkelijk bij de tempel van Karnak. Keizer Theodosius liet hem in 390 naar Istanbul vervoeren en op een gebeeldhouwde marmeren sokkel plaatsen. Het roze graniet vertoont nog steeds scherpe hiërogliefen die de farao verheerlijken. Het is mogelijk het oudste door mensen gemaakte object dat nog in Istanbul staat.

Neem de tijd om de marmeren sokkel onder de obelisk te bekijken, want die is een document op zich. De gebeeldhouwde panelen tonen Theodosius en zijn hofhouding die de races bekijken vanuit de keizerlijke loge – toeschouwers, dansers, muzikanten en knielende gezanten die hulde brengen. Een paneel toont de obelisk zelf die met touwen en lieren rechtop wordt gehesen – een stenen afbeelding van zijn eigen installatie. De gravure is verweerd, maar nog leesbaar. Je kijkt naar het Hippodroom zoals het publiek het zestien eeuwen geleden zag.

Een paar stappen verderop staat een verwrongen bronzen stomp – de Slangenkolom. Deze is ouder dan de stad zelf. Griekse steden goten hem na hun overwinning op de Perzen bij Plataea in 479 v.Chr. en plaatsten hem in het heiligdom van Delphi als dankoffer. Drie ineengestrengelde bronzen slangen rezen uit de grond en droegen ooit een gouden vat. Constantijn bracht de kolom naar zijn nieuwe hoofdstad. De slangenkoppen bleven tot in het Ottomaanse tijdperk bewaard, maar gingen toen verloren – een overgebleven fragment van een slang wordt bewaard in een museum in de stad.

Aan het uiteinde van het plein staat het derde monument, de Ommuurde Obelisk – een ruwe toren van stenen blokken. Ooit zag hij er heel anders uit. Keizer Constantijn VII restaureerde hem in de tiende eeuw en bekleedde hem met vergulde bronzen platen die de zon weerkaatsten. Kruisvaarders verwijderden later het brons en smolten het naar verluidt om tot munten. Wat overblijft is de kale stenen kern, aangetast door de weersomstandigheden. Jonge Ottomaanse soldaten – janitsjaren – zouden de tribune hebben beklommen om hun vaardigheid en moed te tonen.

De grootste schatten van het Hippodroom werden met geweld meegenomen. In 1204 plunderde het leger van de Vierde Kruistocht Constantinopel – een christelijk leger dat een christelijke hoofdstad plunderde. Onder de buit bevonden zich vier vergulde bronzen paarden die boven de starthekken van deze arena stonden. De kruisvaarders verscheepten ze naar Venetië, waar ze op de gevel van de Basiliek van San Marco werden geplaatst. Ze bevinden zich tot op de dag van vandaag in Venetië – de originelen worden nu binnen bewaard, replica's staan buiten. Het mooiste bewaard gebleven beeldhouwwerk van dit plein bevindt zich meer dan duizend kilometer verderop.

Onder de Ottomanen kwam er een einde aan de paardenraces, maar de ruimte bleef bestaan. In Meydanı vonden paardentrainingen, ceremonies, festivals en grootse huwelijksfeesten voor prinsen plaats, die dagenlang duurden, met acrobaten en vuurwerk. De Blauwe Moskee verrees aan één kant in het begin van de zeventiende eeuw, en stenen van de verwoeste tribunes vonden hun weg naar nieuwe gebouwen, zoals al eeuwenlang gebeurde. Aan de noordkant werd in 1900 een fontein met een koepel geplaatst – een geschenk van de Duitse keizer Wilhelm II aan de Ottomaanse sultan, waarvan het plafond is bekleed met gouden mozaïek.

Een enorm deel van de oorspronkelijke structuur is onopvallend aanwezig. Loop naar het zuidelijke, gebogen uiteinde van het plein en kijk de helling erachter af. De enorme bakstenen fundering daar is de sphendone – het gewelfde platform dat het gebogen uiteinde van de tribune over de oneffen grond ondersteunde. De bogen getuigen van Romeinse bouwkunde op zijn sterkst en dragen na zoveel eeuwen nog steeds gewicht. De meeste bezoekers lopen nooit de extra honderd meter om het te bekijken. Doe het toch – dit is het dichtst dat je bij het stadion zelf kunt komen.

Eindig je wandeling ergens langs de lange as van het plein. De tribunes zijn verdwenen, het marmer is verspreid over drie rijken en gras groeit waar de keerpalen stonden. Toch vervult de ruimte nog steeds zijn oude functie: het trekt mensen aan. Verkopers verkopen geroosterde maïs, kinderen jagen op duiven en toeristengroepen dwalen tussen de monumenten door. Sta op de afgesleten stenen, kijk over de hele lengte van het oude pad en laat het moderne plein en de verdwenen arena samen in hetzelfde gezichtsveld opgaan.